मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

८२ मुद्राराक्षसम्

अपि च । [ ‘आस्वादितद्विरदशोणितशोणशोभाम्’—इति पूर्वोक्तं पठति । ]

चन्दनदास — [ स्वगतम् [ फलेण संवादिदं से विकत्थियदम् । ( फलेन संवादितमस्य विकत्थितम् । )

[ नेपथ्ये कलकलः । ]

व्याख्या—अन्यच्च—अपि च । विष्णुगुप्तः—चाणक्यः, नन्दमिव—यथा नव नन्दान् ( हतवान् तथैव चन्द्रगुप्तः त्वामित्याशयः । ) इति—इयति, अर्धोक्ते—अर्धकथने, लज्जा—त्रपा, नाटयित्वा—अभिनय । अमात्यराक्षस, चन्द्रगुप्तम्—वृषल, समुच्छेत्स्यति—समुन्मूलयिष्यति, इति मैवं मंस्थाः—मैवं जानीहि ।

अन्वय—तदा नन्दे जीवति मुहुः चलन्ती या श्रीः विक्रान्तैः नयशा- लिभिः वक्रणासादिभिः सुसचिवैः स्थैर्यं न गमिता, द्युतिमिव एकत्रमुपा- गता जगत् प्रह्लादयन्ती ताम् चन्द्रादिव चन्द्रगुप्तनृपतेः पृथक् कर्तुं कः व्यवस्येत् ॥ २३ ॥

व्याख्या—तदा—तस्मिन् समये, नन्दे—तदाख्ये राजनि, जीवति—विद्यमाने सति, मुहुः—वारंवार, चलन्ती—कम्पमाना, या, श्रीः—राजलक्ष्मीः, विक्रान्तैः—शूरैः, नयशालिभिः—नीतिज्ञैः, वक्रणासादिभिः—वक्रणासप्रभृतिभिः, सुसचिवैः—सुमन्त्रिभिः, स्थैर्य—स्थिरता, न गमिता—न प्रापिता, द्युतिमिव—कान्तिमिव, एकत्रमुपागताम्—अभिन्नतामापन्नाम्, जगत्—लोकं, प्रह्लादयन्तीम्—आनन्दयन्तीम्, ताम्—श्रियं, चन्द्रादिव—इन्दोरिव, चन्द्रगुप्तनृपतेः—मौर्यभूपतेः, पृथक्, कर्तुं—वियोजयितुं, कः व्यवस्येत्—यतेत न कोऽपीत्यर्थः ॥२३॥

अस्य—चाणक्यस्य, विकत्थितम्—आत्मश्लाघा, फलेन—नन्दविनाशरूपेण, ( सह ) संवादितम्—सामञ्जस्यं प्रापितम् ।

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—और भी । नन्द को चाणक्य की तरह [ ऐसा आधा कहने पर लज्जा का अभिनय करके ] चन्द्रगुप्त को अमात्य राक्षस समूल नष्ट कर देगा—ऐसा मत समझो । देखो—