मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 197, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें१०२ मुद्राराक्षसम्
'वशा नामो वन्ध्यागव्या हस्तिन्या दुहितर्यपि' इति हैम । वशा गजी गजवशा कर्मधारय स०, 'पोटायुवतिस्तोक'—इत्यादिना पुंवद्भाव पूर्वनिपातश्च, तया । गतागतै —जाने-आने से अर्थात् मलयकेतु के पास से चन्द्रगुप्त के पास जाने से और पुन चन्द्रगुप्त के पास से मलयकेतु के पास आने से । गतानि च आगतानि च इति द्वन्द्व स०, तै । सिद्यते—√ षिद्+लट्—ते भावे । उसका कर्ता, 'श्रिया' और 'गजवशया' है । इस श्लोक मे दो उपमा अलङ्कारो से अनुप्राणित उत्प्रेक्षा अलङ्कार है । इसमे वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और रुचिरा छन्द है । रुचिरा का लक्षण यह है—'जभौ सजौ गिति रुचिरा चतुर्ग्रहै' ॥ ३ ॥
तद्यावदमात्यराक्षसं पश्यामि । [ इति परिक्रम्य स्थित । ]
[ तत प्रविशत्यासनस्थ पुरुषैरनुगम्यमान सचिन्तो राक्षस । ]
राक्षस —[ सवाष्पम ] कष्ट भो ! कष्टम् ।
वृष्णीनामिव नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विषा नन्दानां विपुले कुलेऽकरुणया नीते नियत्या क्षयम् । चिन्तावेशसमाकुलेन मनसा रात्रिन्दिवं जाग्रत सैवेयं मम चित्रकर्मरचना भित्तिं विना वर्तते ॥ ४ ॥
अन्वय —वृष्णीनामिव नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विषा नन्दानां विपुले कुले अकरुणया नियत्या क्षयं नीते चिन्तावेशसमाकुलेन मनसा रात्रिन्दिवं जाग्रत मम सा एव इयं चित्रकर्मरचना भित्तिं विना वर्तते ॥ ४ ॥
व्याख्या—वृष्णीनामिव—यदूनामिव, नीतिविक्रमगुणव्यापारशान्तद्विषा—नीति नय विक्रम शौर्यं गुणा सन्धिविग्रहादय तेषां व्यापारेण प्रयोगेण हेतुना अथवा नीतिविक्रमौ एव गुणौ तयो व्यापारेण, शान्ता अपहृता द्विष शत्रवो येषां तादृशानां, नन्दाना—नयनन्दानां, विपुले—विशाले, कुले—वंशे, अकरुणया—दयाहीनया, नियत्या—भाग्येन, क्षय—नाश, नीते—प्रापिते, (सति) चिन्तावेशसमाकुलेन—चिन्ताया शोकस्य आवेशेन आविर्भावेन समाकुल सम्भ्रान्त यत् तादृशेन, मनसा—हृदयेन, रात्रिन्दिवम्—अहोरात्रं, जाग्रत —निद्रामननुभवत, मम—मे, सैवेयं—नन्दजीवनकालियेव, चित्रकर्मरचना—चित्रा विस्मयकरी कर्मरचना उपायोद्भावना अथ च चित्रकर्मण आलेखनक्रियाया