मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 223, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें| १३२ | मुद्राराक्षसम् |
|---|
राक्षस —[स्वगतम्] नियतमतिधूर्तवटुना तस्यापि तपस्विन कमप्यु- 'पांशुवधमाकलय्य पर्वतेश्वरविनाशजनितस्यायशस परिहारार्थमेपा लोक- प्रतिपत्तिरुपचरिता । [प्रकाशम्] ततस्तत ?
व्याख्या—सोद्वेगम्—उद्वेगेन उत्कण्ठया सहित यथा स्यात् तथा आहेति शेष , सखे—मित्र, चाणक्यवटो —अल्पमतिचाणक्यस्य, परितोष —सन्तोष , कुत —कस्मात् ? दारुवर्मण , प्रयत्न—प्रयासम्, अफल—निष्फलम्, वा—अथवा, अनिष्टफलम्—अशुभफलम्, अवगच्छामि—जानामि । यत्—यस्मात्, बुद्धिमोहात्—मतिभ्रमात्, अथवा राजभक्तिप्रकर्षात्—राज्ञि सर्वार्थसिद्धौ भक्त्याधिक्यप्रदर्शनात्, नियोगकालम्—आदेशसमयम्, अप्रतीक्षमाणेन—असहिष्णुना, अनेन—दारुवर्मणा, चाणक्यवटो , चेतसि—मनसि, बलवान्—प्रबल , विकल्प —सन्देह , जनित —उत्पादित । तत —तदनन्तरम्, चाणक्यहतेनेन, अनुकूललग्नवशात्—शुभमुहूर्त्ताद्गणात्, अद्य, अपराह्नसमये, चन्द्रगुप्तस्य, नन्दभवन-प्रवेश , भविष्यति, इति, शिल्पिन , पौराश्च, गृहीतार्थान्—अवगताभिप्रायम्, कृत्वा—विधाय, तस्मिन्नेव क्षणे—नन्दभवनप्रवेशसमय एवेत्यर्थ , पर्वतेश्वर-भ्रातर—पर्वतकसोदर, वैरोचकम्—एतदाख्यम्, एकासने—एकोषवेशन, चन्द्रगुप्तेन, सह—साकम्, उपवेश्य—सम्स्थाप्य, पृथ्वीराज्यार्धभाग —पृथ्वी वसुधा एव राज्य तस्यार्धभाग , कृत —विहित । कि, वैरोचकाय, पूर्वप्रतिश्रुत—प्राक्प्रतिज्ञात राज्यम्, अनिसृष्टम्—दत्तम् । अतिधूतवटुना—अतिशठेन चाणक्येनेति शेष , तपस्विन —वराक्स्य, तस्यापि—पर्वतेश्वरभ्रातुरपि, कमपि—अनिवचनीयमपि, उपांशुवधम्—रहस्यमारणम्, आकलय्य—अवधार्य, पर्वतेश्वरविनाशजनितस्य—पर्वतेश्वरहत्योत्पन्नस्य, अयशस —अकीर्ते , परिहारार्थम्—निवारणार्थम्, नियत—निश्चितम्, एषा, लोकप्रतिपत्ति —लोकाना जनाना प्रतिपति अवबोध , उपचरिता—परिकल्पिता ।
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ उद्विग्नता के साथ ] मित्र ! मन्दमति चाणक्य को सन्तोष कहाँ ? मैं तो दारुवर्मा के प्रयत्न को निष्फल या अनर्थकारी समझता हूँ । जो कि इसन मतिभ्रम के कारण अथवा राजभक्ति की अधिकता-वश आदेश के समय की प्रतीक्षा किये बिना दुष्ट चाणक्य के मन में बडा सन्देह उत्पन्न कर दिया । तब तब ?