मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

तृतीयोऽङ्कः । १७३

तब गुरु अंकुश (निवारक) होता है। इसलिए विनय (सुशिक्षा) में रुचि रखने वाले सज्जन सदा ही स्वतन्त्र हैं। अतएव स्वेच्छाचारियों से हम अत्यंत ही पराङ्मुख हैं ॥ ६ ॥

टिप्पणी—कृतककलहम्—कृत्रिमविवादम् । कृत एव कृतकः । तादृशः कलहः, तम् । स्वतन्त्रेण—अनायत्तेन । स्वः आत्मा तन्त्रं प्रधानं यस्य स स्वतन्त्रः, तेन । कञ्चित् कालम्—अत्र व्याप्त्यर्थे द्वितीया । व्यवहर्तव्यम्—वर्तितव्यम् । वि-अव√हृ+तव्य भावे । शश्वदार्योपदेशसंस्क्रियमाणमतयः—अनवरतचाणक्यनिदेशविशोध्यमानबुद्धयः । अतः—इदमतीत्य इति यावत् । अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी । स्वातन्त्र्येभ्यः—स्वतन्त्रस्य भावाः इति स्वतन्त्र+ष्यञ्=स्वातन्त्र्याणि, तेभ्यः । 'ध्रुवमपाये'—इति पञ्चमी । पराङ्मुखाः—मुंह मोड़े हुए, विमुख । परा अञ्चति इति परा√अञ्च्+क्विन् कर्तरि=पराक् । पराक् मुखमेषाम् इति पराङ्मुखाः । इस श्लोक में परिणाम अलंकार है, वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और हरिणी छन्द है। इस छन्द का लक्षण यह है—'नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता' ॥ ६ ॥

[ प्रकाशम् ] आर्य वैहीनरे ! सुगाङ्गप्रासादमार्गमादेशय ।

कञ्चुकी—इत इतो देवः ।

राजा—[ परिक्रामति ]

कञ्चुकी—[ परिक्रम्य ] अयं सुगाङ्गप्रासादः । शनैरारोढुमर्हत्यार्यः ।

राजा—[ नाट्येणारुह्य दिशोऽवलोक्य ] अहो ! शरत्समयसम्भूतशोभाविभूतीना दिशामतिरमणीयता !! कुतः ?—

शनैः शान्ता भूताः सितजलधरच्छेदपुलिनाः
समन्तादाकीर्णाः कलविरुतिभिः सारसकुलैः ।
चिताश्चित्राकारैर्निशि विकचनक्षत्रकुमुदै-
र्नभस्तः स्यन्दन्ते सरित इव दीर्घा दश दिशः ॥ ७ ॥

अन्वयः—शनैः शान्ताः भूताः सितजलधरच्छेदपुलिनाः कलविरुतिभिः सारसकुलैः समन्तात् आकीर्णाः दश दिशः निशि चित्राकारैः विकचनक्षत्रकुमुदैः चिताः ( सत्यः ) दीर्घाः सरित इव नभस्तः स्यन्दन्ते ॥ ७ ॥