मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

तृतीयोऽङ्कः । २१३

गाणां विरक्तीनां हेतवः कारणानि येषां तादृशेषु, एतेषु—भद्रभटादिपु, आर्येण—भवता, क्षिप्रमेव—शीघ्रमेव, कस्मात्—कथं, न प्रतिविहितम्—प्रतीकारः कृतः ? प्रतिविधातुं—प्रतिकर्तुं, न पारिंतं—न युक्तमित्यर्थः । किम्, अकौशलात्—असामर्थ्यात्, उत—अथवा, प्रयोजनापेक्षया—ईप्सितकार्यानुरोधेन ? अवधार्यताम्—विचार्यंताम् । इह—अस्मिन् संसारे, विरक्तानाम्—अनुरागरहितानाम्, प्रकृतीनां—प्रजानाम्, द्विविधं—द्विप्रकार, प्रतिविधानं—प्रतीकारः, अनुग्रहः—अनुकम्पा, निग्रहः—दण्डः, आक्षिप्ताधिकारयोः—आक्षिप्तः आच्छिद्य गृहीतः अधिकारः कार्यभारः ययोः तथाभूतयोः, भद्रभटपुरुषदत्तयोः, पुनः—भूयः, अधिकारारोपणामेव—अधिकारे कार्यवीक्षणे आरोपणमेव स्थापनमेव, व्यसनयोगात्—स्त्रीमद्याखेटासक्तिदोषात्, अनभियुक्तेषु—अयोग्येषु, तादृशेषु—आक्षिप्ताधिकारेषु, पुनः, आरोप्यमाणः—स्थाप्यमानः, अधिकारः—गजवाजिसेनाध्यक्षत्वं, राज्यस्य—आधिपत्यस्य, सकलमेव—समग्रमेव, मूलं—कारणं, हस्त्यश्वं—गजान् अश्वांश्च, अवसादयेत्—विनाशयेत् । अत्यन्तलुब्धप्रकृतिकयोः—अतिशयितलोभाविष्टस्वभावयोः, सकलराज्यप्रदानेनापि—सम्पूर्णराज्यसमर्पणेनापि, अपरितुष्यतोः—सन्तोषमनधिगच्छतोः, हिङ्गुरातबलगुप्तयोः, अनुग्रहः, कथं—केन प्रकारेण, कर्तुं—विधातुं, शक्यः—योग्यः । धर्मप्रणाशभीतयोः—अर्थक्षयसंजातसाध्वसयोः, राजसेनभागुरायणयोः, कुतः—कथम्, अवकाशः—अवसरः ? दायादम्—ज्ञातिम्, असहमानयोः—अमृष्यतोः, अतिमानिनोः—महाभिमानवतोः, लोहिताक्षविजयवर्मणोः अपि, कीदृशः, अनुग्रहः, प्रीति—हर्षं, जनयिष्यति—उत्पादयिष्यति, इति अस्मात् कारणात्, पूर्वः—प्रथमः, पक्षः—कल्पः, परिहृतः—त्यक्तः । अचिरात्—शीघ्रम्, अधिगतनन्दैश्वर्याः—अधिगतं प्राप्तं नन्दैश्वर्यं नन्दराज्यं यैः तादृशाः, वयम्, सहोत्थायिनं—सह साकम् उत्तिष्ठति तच्छीलः सहोत्थायी तथाभूतं, प्रधानपुरुषवर्गम्—मुख्याधिकारिगणाम्, उग्रेण—तीक्ष्णेन, दण्डेन—निग्रहेण, पीडयन्तः—क्लेशयन्तः, नन्दकुलानुरक्तानां—नन्दवंशासक्तानां, प्रकृतीनां—प्रजानाम्, अविश्वास्याः—अप्रतीत्याः, भवामः, इत्यतः—अस्मात् कारणात्, उत्तरोऽपि—द्वितीयोऽपि, ( पक्षः ) परिहृत एव—त्यक्त एव । तत्—तस्मात्, एवम्—उक्तप्रकारेण, अनुगृहीतास्मद्भृत्यपक्षैः—अनुगृहीतः अनुकम्पितः अस्मद्भृत्यपक्षः अस्मत्सेवकवर्गः भद्रभटादिरिति यावत् येन तादृशः, राक्षसोपदेशश्रवणप्रवणः—राक्षसस्य उपदेशः शिक्षणम् तस्मिन् प्रवणः अनुरक्तः, महीयसा—महता, म्लेच्छ-