मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२१८ मुद्राराक्षसम्

अवलम्ब्य । प्रतिश्रुतार्धराज्यप्रदाने—प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातम् अर्धराज्यम् राज्या- र्धम् तस्य प्रतिपादनम् समर्पणम्, तस्मिन् । कृतघ्नतामात्रफल —अपकारिता- मात्रप्रयोजन । कृतघ्नतैव कृतघ्नतामात्रम् मयूरव्यंसकादित्वात् स०, तदेव फलं यस्य ,तादृश बहुव्रीहि स० । अन्तर्नगरे—नगरस्य अन्त अन्तर्नगरम् 'राजदन्तादिषु परम्' इत्यनेन नगरशब्दस्य परनिपात , अथवा अन्त' स्थितं नगरम् अन्तर्नगरम् मध्यमपदलोपी स०, तस्मिन् । स्थिरानुरागत्वात्—दृढप्रेम- वशात् । स्थिर अनुराग अस्य इति स्थिरानुराग बहुव्रीहि स० । तस्य भाव इति स्थिरानुराग +त्व, तस्मात् हेतौ पञ्चमी । प्रज्ञापुरुषकाराभ्याम्—बुद्धि- पौरुषाभ्याम् । प्रज्ञा च पुरुषकारश्च प्रज्ञापुरुषकारौ द्वन्द्व स० ताभ्याम् । उपेत — युक्त । सहायसम्पदा —साहाय्यकारिणा सम्पत्त्या । सह अयन्ते इति सह√ अय् +अच् कर्तरि =सहाया । सम्√पद् +क्विप् भावे =सम्पत् =समृद्धिः । सहायानां सम्पत्, तया । कोपबलवान्—अर्थसामर्थ्ययुक्त । कोप एव बलम् मयूरव्यंसकादि स० । तत् अस्ति अस्य इति कोपबल +मतुप् । अन्त कोपम्— अन्तः मध्ये प्रकृतिषु इत्यर्थ कोप अपराग । अन्त कोप सुप्मुपा स०, तम् । बाह्यकोपम्—बहिर्विद्वेषम् । बहिर्भवं बाह्य बहिम्+यञ्, टिलोप 'बहिर्षष्टि- लोपो यञ्ञ्' इत्यनेन । बाह्य कोप बाह्यकोप कर्मधारय स०, तम् । न दुःख- साध्य —न क्लेशप्राप्य । हृदयेशय —मनावर्ती । हृदये शेते इति हृदये√ शी +अच् कर्तरि, 'शयवामवामिष्वकालात्' इत्यनेन सप्तम्या अलुक् । उद्धृत्य —उत्पाट्य । उद्√धृ +क्त्वा—ल्यप् । विक्रम्य—सामर्थ्येन । वि√क्रम् + क्त्वा—ल्यप् । निगृह्यमाण —ध्रियमाण । नि√ग्रह् +लट् कर्मणि— शानच् ।

स हि भृशमभियुक्तो यद्युपेयाद् विनाशं ननु वृषल वियुक्तस्तादृशेनासि पुंसा । अथ तव वनमुख्यान्नाशयेत् सापि पीडा नवगज इव तस्मात् सोऽभ्युपायैर्विनेयः ॥ २५ ॥

• अन्वय —ननु वृषल ! भृशम् अभियुक्तः स यदि विनाशम् उपेयात् तादृशेन पुंसा वियुक्तः असि, अथ तव बलमुख्यान् नाशयेत् सा अपि पीडा । तस्मात् स वनगज इव अभ्युपायै विनेयः ॥ २५ ॥