भारतकोश
मुण्डकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

मुण्डकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Mundaka Upanishad Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

DevanagariHindipublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 125, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 125

खण्ड २ ] : शाङ्करभाष्यार्थ ११५


ब्रह्मप्राप्तिमें नदी आदिका दृष्टान्त

किं च— । तथा—

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे-
ऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।
तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः
परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥

जिस प्रकार निरन्तर बहती हुई नदियाँ अपने नाम-रूपको त्यागकर समुद्रमें अस्त हो जाती हैं उसी प्रकार विद्वान् नाम-रूपसे मुक्त होकर परात्पर दिव्य पुरुषको प्राप्त हो जाता है ॥ ८ ॥

यथा नद्यो गङ्गाद्याः स्यन्द-<br>माना गच्छन्त्यः समुद्रे समुद्रं<br>प्राप्यास्तमदर्शनमविशेषात्मभावं<br>गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति नाम च<br>रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा<br>तथाविद्याकृतनामरूपाद्विमुक्तः<br>सन्विद्वान्परादक्षरात्पूर्वोक्तात्परं<br>दिव्यं पुरुषं यथोक्तलक्षणमुपैति<br>उपगच्छति ॥ ८ ॥जिस प्रकार बहकर जाती हुई गङ्गा आदि नदियाँ समुद्रमें पहुँचने-पर अपने नाम और रूपको त्यागकर अस्त—अदर्शन यानी अविशेष भावको प्राप्त हो जाती हैं उसी प्रकार विद्वान् अविद्याकृत नाम-रूपसे मुक्त हो पूर्वोक्त अक्षर (अव्याकृत) से भी पर उपर्युक्त लक्षणविशिष्ट पुरुषको प्राप्त हो जाता है ॥ ८ ॥

ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म ही है

ननु श्रेयस्यनेके विघ्नाः<br>प्रसिद्धा अतः क्लेशानामन्यतमे-<br>नान्येन वा देवादिना च विघ्नितोशङ्का—कल्याणपथमें अनेकों विघ्न आया करते हैं—यह प्रसिद्ध है। अतः क्लेशोंमेंसे किसी-न-किसी-के द्वारा अथवा किसी देवादिद्वारा