नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 117, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १०१ उत्पन्न, दक्षिणानल को--हाय ! दमयन्ती की वियोगाग्नि को समीपवर्ती मैं,-- (दक्षिण के) मलय-पर्वत पर रहने वाले सर्प-समूहों की जहरीली फुफकारों से भराहुआ--असह्य (सन्तापकारी) मानता हूँ ॥५७॥ प्रतिमासमसौ निशाकरः खग ! सङ्गच्छति यदिनाधिपम् । किमु तीव्रतरैस्ततः करैर्मम दाह्याय स धैैर्यतस्करैः ॥ ५८ ॥ प्रतिमासमिति । हे खग ! असौ निशाकरो मासि मासि प्रतिमासं = प्रति- दर्शमित्यर्थः । वीप्सायामव्ययीभावः । दिनाधिपं = सूर्ये संगच्छति = प्राप्नोतीति यत् । ततः = प्राप्तेः स = निशाकरः तीव्रतरैरत एव धैर्यतस्करैर्मम = धैर्य- हारिभिः करैः = सौरैः तत आनीतैः मम दाह्याय संगच्छतीत्यनुषङ्गः । किमुशब्द उत्प्रेक्षायाम् । अत्र सङ्गमनस्य दाहार्थत्वोत्प्रेक्षणात् फलोत्प्रेक्षा ॥५८॥ हे हंस ! यह चन्द्रमा जो प्रतिमास (अमावास्या के दिन) सूर्य में प्रवेश करता है तो इसी (सूर्य के सम्पर्क के) कारण ही, उसकी अति तीक्ष्ण और धैर्य का अपहरण करनेवाली किरणों द्वारा मुझे जला रहा है- ऐसा मेरा अनुमान है, (क्योंकि चन्द्र-किरण तो शीतल होती है) ॥५८॥ कुसुमानि यदि स्मरेषवो न तु वज्रं विषवल्लिजानि तत् । हृदयं यदमूमुहन्ममम यच्चातिंतमामतीतपन् ॥५९॥ कुसुमानीति । स्मरेषवः यदि कुसुमान्येव वज्रम् = अशनिः न तु, सद्योमरणभावादिति भावः । तत् = तथा अस्तु, किन्तु विषवल्लिजानि = विष- लतोत्पन्नानि । यत् = अस्माद् अमूः = स्मरेषवः । 'पत्री रोप इषुद्वयोः' इति स्त्री- लिङ्गता,मम हृदयममूमुहन् = अमूर्च्छयन् । मुहृतेर्णौ चङ् । यच्च यस्माद् अतित- माम्=अतिमात्रम् । अव्ययादाम्प्रत्ययः । अतीतपन् = तापयंति स्म । तपतेर्णौ चङ् । मोहितापलक्षणविषमकार्यदर्शनाद्विषवल्लिजत्वोत्प्रेक्षा ॥५९॥ कामदेव के बाण (लोकप्रसिद्धि के अनुसार) यदि फूल ही हैं, वज्र नहीं हैं; तो वे फूल (साधारण पुष्प नहीं, प्रत्युत) विष-बेलि से उत्पन्न हुए हैं; क्योंकि उन्होंने मेरे हृदय को (दमयन्ती के) मोह में डाल दिया है और इसी लिए उस (हृदय) को खूब सन्तप्त करते रहते हैं (साधारण पुष्पों में दाहिका शक्ति नहीं होती) ॥ तदिहानवधौ निमज्जतो मम कन्दर्पशराधिनीरधौ । भव पोत इवावलम्बनं विधिनाऽकारि कतम्प्रणिधिः ॥ ६० ॥