नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १०५ स इति । स = हंसः क्षण॑ धुतपक्षतिः = कम्पितपक्षमूलः क्षण [ऊर्ध्वाय- नदुर्विभावनः ] ऊर्ध्वायनेन ऊर्ध्वगमनेन, दुर्विभावनो दुष्करावधारणो दुर्लक्ष इत्यर्थः । [ विततीकृतनिश्चलच्छदः ] विततीकृतौ विस्तारीकृतौ निश्चलौ छदौ पक्षौ यस्य सः तथा क्षणम् [ आलोककदत्तकौतुकः ] आलोककानां द्रष्टृणां, दत्त- कौतुकः सन्, ययौ । स्वभावोक्तिः ॥६८॥ वह हंस कुछ देर तक अपने पंखों को फड़कड़ाता, फिर कुछ देर तक बहुत ऊँचाई पर उड़ने से अलक्ष्य हो जाता, बाद में कुछ देर तक अपने दोनों पंखों को निश्चल फैलाकर उड़ता—इस प्रकार दर्शकों को तमाशा देखाता हुआ ( कुण्डिनपुर की ओर ) चला ॥६८॥ तनुदीधितिधारया रयाद्गतया लोकविलोकानामसौ । छदहेम कषन्निवालसत् कषपाषाणनिभे नभस्तले ॥६९॥ तन्विति । असौ = हंसो रयात् हेतोः उत्पन्नयेति शेषः । [ लोकविलोकानां] लोकस्य आलोकिजनस्य, परीक्षकजनस्य च, विलोकनां दर्शनं, गतया = कौतुकादूर्ण- परीक्षां च विलोक्यमानयेत्यर्थः । [ तनुदीधितिधारया ] तनोः शरीरस्य, तन्वा सूक्ष्मया च, दीधितिधारया रश्मिरेखया निमित्तेन । कषपाषाणनिभे = निकषोपल- सन्निभे नभस्तले छदहेम = निजपक्षसुवर्णं कषन् = घर्षन् इव अलसत् = अशो- भतेत्युत्प्रेक्षा ॥६६॥ वह हंस वेग के कारण लोगों के दृष्टिगोचर हुए, अपने शरीर के ( पीले रंग की पतली रेखा के ) प्रभा-प्रवाह के कारण ऐसा शोभित हुआ, मानों कसौटी के समान ( नीले रंग के ) आकाश में पंख के सोने को कस (जाँचने के लिए घिस) रहा हो ॥६६॥ विनमद्भिरधःस्थितैः खगैर्झटिति श्येननिपातशङ्किभिः । स निरैक्षि दृशैकयोपरि स्यद-सांकारि-पतत्र-पद्धतिः ॥७०॥ विनमद्भिरिति । [ स्यद-सांकारि-पतत्र-पद्धतिः ] स्यदेन वेगेन, सांका- रिणी सामिति शब्दं कुर्वाणा, पतत्रिपद्धतिः पक्षिसरणिर्यस्य-स = हंसः [ श्येन- निपात-शङ्किभिः ] श्येननिपातं शङ्कत इति तच्छङ्किभिः अत एव विनमद्भिः = विलीयमानैः अधःस्थितैः खगैः झटिति = द्राक् एकया दृशा उपरि निरैक्षि = निरीक्षितः । कर्मणि लुङ् । स्वभावोक्तिः ॥ ७०॥