भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 181, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 181

[सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १६५ महीमहेन्द्रः खलु नैषधेन्दुस्तद्बोधनीयः कथमित्यमेव । प्रयोजनं सांशयिकम्प्रतीहक्पृथग्जनेनेव स मद्गिधेन ॥७१॥ महीति । किंच, नैषधः इन्दुरिव नैषधेन्दुर्नैषधचन्द्रः, महीमहेन्द्रः=भूदेवेन्द्रः खलु तत् = तस्मात्, स = नलः पृथग्जनेन=प्राकृतजनेन इव मद्गिधेन=मादृशा, विदुषा ईदृक् सांशयिकं = सन्देहदुःस्थं अस्थिरं प्रयोजनं प्रति इत्थमेव = मुग्धाकारेणैव कथं बोधनीयः, अनर्हमित्यर्थः । 'गतिबुद्धि' इत्यादिना अणिकर्तुं- र्नलस्य कर्मत्वं ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इति अभिधानाच्च ॥७१॥ वे निषध देश की जनता के आह्लादकारी निर्मल चन्द्रमा के समान ही नहीं हैं, प्रत्युत समस्त भूमण्डल के इन्द्र ( एकच्छत्र सम्राट् ) हैं, अतः ऐसे व्यक्ति से —सर्वसाधारण ( अपढ़ ) जनता की भाँति, मेरे जैसे ( ब्रह्मा के वाहन, उच्च कुलोत्पन्न, शिक्षित, विद्वान् ) लोग ( आप की कामना उन के सम्बन्ध में है या किसी अन्य पुरुष के, इसका पता नहीं चलता ) ऐसे संशय से अस्थिर और इस प्रकार के ( गुरुतर ) प्रयोजन को—किस तरह सूचित कर सकते हैं ? ॥७१॥ पितुर्नियोगेन निजेच्छया वा युवानमन्यं यदि वा वृणीषे । त्वदर्थमर्थित्वकृतिप्रतीतिः कीदृङ्मयि स्यान्निषधेश्वरस्य ॥७२॥ अथेत्थमेव बोधने को दोषस्तत्राह—पितुरिति । पितुः नियोगेन = आज्ञया निजेच्छया = स्वेच्छया वा, अन्यं = नलादन्यं युवानं यदि वृणीषे = वृणोषि यदि । तदा निषधेश्वरस्य=नलस्य, मयि विषये, त्वदर्थ=तुभ्यं । 'चतुर्थी तदर्थ' इत्यादिना चतुर्थीसमासः । 'अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तव्या।' तद्यत्तथा, [ अर्थित्वकृतिप्रतीतिः ] अर्थित्वकृतिः अर्थित्वभजनं, तत्र प्रतीतिर्वि- श्वासः, कीदृक् स्यात् = न स्यादित्यर्थः । तस्मादसन्दिग्धं वाच्यमिति भावः ॥७२॥ पिता के आदेश से, अथवा स्वेच्छा से, यदि आप किसी अन्य युवक को वरण कर लेंगी तो आप को पत्नी के रूप में स्वीकार करने के निमित्त, आपकी ओर से उन्हें विश्वास दिलाने वाले मुझपर—निषधराज नल का कैसे विश्वास बना रह जायगा ? ( मेरे प्रति उनकी धारणा बदल जायगी और वे मुझे एकदम झूठा समझेंगे ) ॥ ७२ ॥ त्वयापि किं शङ्कितविक्रियेऽस्मिन्नधिक्रिये वा विषये विधातुम् । इतः पृथक् प्रार्थयसे तु यद्यत्कुर्वे तदूढं नृपतेः पुत्रि ! सर्वम् ॥७३॥