भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 209, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 209

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १९३ प्रदिम्ना ] अङ्गानां म्रदिम्ना माईवेन, पुष्पितः = सञ्जातपुष्पः । यस्तवैव, स्तन- श्रिया=स्तनसौन्दर्येण, फलितः = सञ्जातफलः । सर्वत्र तारकादित्वादितच् प्रत्ययः । अत्र श्लोकद्वयेन नलतपसि दमयन्तीनखादिषु च कल्पतरुताद्यवयवत्वरूपणात् सावयव- रूपकं तथा अवयविनि कल्पतरोरवयवानां नखाङ्कुरादीनाञ्च मिथः कार्यकारणभूतानां भिन्नदेशत्वादसङ्गत्त्याश्रितमिति सङ्करः । 'कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे स्यादसङ्गतिः' इति लक्षणात् ॥१२१॥ महाराज नल का तपरूप कल्पवृक्ष बड़ा ही आश्चर्यजनक है । देखिए, आप की अङ्गुलियों के नखों के जो (लाल-लाल) किनारे हैं, वे ही मानों उस (कल्प- वृक्ष) की अङ्कुर-श्री है । आप की दोनों भौंहें मानों उस (कल्पवृक्ष) की ( अँखुआ फूटने के बाद, तत्तुल्य वक्र एवं कृश) दो महीन पत्तियाँ निकली हैं । आप का अधर उस (कल्पवृक्ष) का मानों लाल-लाल नाल है । आपके (रक्त) करतल उस (कल्पवृक्ष) के नवीन पल्लव हैं। आप की मन्द मुसकराहट ही मानों उस (कल्पवृक्ष) की कलियाँ खिली हैं। उस (कल्पवृक्ष) में आप के अङ्गों की सुकुमारता रूप (कोमल) पुष्प खिल रहे हैं और उस (कल्पवृक्ष) में आपके स्तनों की शोभा रूप (गोल २ बड़े २) फल लगे हुए हैं ॥१२०-१२१॥ कंसीकृताऽऽसीत् खलु मण्डलोन्दोः संसक्तरश्मिप्रकरा स्मरेण । तुला च नाराचलता निजैव मिथोऽनुरागस्य समीकृतौ वाम् ॥१२२॥ किञ्च, समानुरागत्वाच्च युवयोः समागमः श्लाघ्य इत्याशयेनाह—कंसीति । स्मरेण कर्त्री, वां = युवयोः मिथोऽनुरागस्य = अन्योन्यरागस्य, यस्तव तस्मिन्, यश्च तस्य त्वयि तयोरनुरागयोरित्यर्थः । समीकृतौ = समीकरणे निमित्ते, तदर्थ- मित्यर्थः । [संसक्तरश्मिप्रकरा ] संसक्तः संयोजितः, रश्मीनामंशूनां, सूत्राणाञ्च, प्रकरः समूहो यस्यां सा । 'किरणप्रग्रहौ रश्मी' इत्यमरः । इन्दोर्मण्डलो = बिम्बं, कंसीकृता = लोहपात्रीकृता, आसीत् । 'कंसोऽस्त्री लोहभाजनम्' इति शाब्दिक- मण्डने । मण्डले निज। नाराचलता = बाणवल्ली सैव, तुला च तुलादण्डश्च, कृतेति शेषः । तत्रेन्दुण्डलादौ कंसादिरूपणादेव स्मरस्य कार्यकारणरूपसिद्धेरेकदेश- विवर्तिरूपकम् ॥१२२॥ कामदेव ने आप दोनों के पारस्परिक अनुराग को तौलने के लिए चन्द्रमण्डल की (तराजू का) पलड़ा बनायी, किरण समूह को (तराजू की) रस्सी, और अपने १३