नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ५१ कृतैः, नमेरिमित्तविकल्पाद्भूतस्वाभावः । शिरोभिः = अग्रैः, उत्तमाङ्गैश्च, वन्दमानान् = स्पृशतोऽभिवादयमानांश्च, तान् = प्रकृतान् द्रुमान्, अत एव यच्छब्दानपेक्षा स = नलः कथं नाभिनन्दति स्म = अभिननन्देवेत्यर्थः । वृक्षाणां क्षेत्रानुरूपफलस्य सम्पत्ति, अपत्यानां च मातृभक्तिञ्च को नाम नाभिनन्दतीति भावः । अत्रापि विशे- पणसामर्थ्यात् पुत्रप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः ॥९८॥ वृद्ध लोग जिसके उत्सङ्गतल ( ऊपर, गोद ) में विशालता ( वृद्धि ) को प्राप्त होते हैं, उस धात्री ( धरित्री, धाई ) की, फल-गौरव ( फलों की समृद्धि, सुकर्म ) के कारण, बहुत नीचे झुके हुए अगले हिस्सों ( शिरों ) से, वन्दना करते हुए उन वृक्षों ( कृतज्ञ पुत्रों ) का, नल क्यों न अभिनन्दन करते ? ॥९८॥ नृपाय तस्मै हिमितं वनानिलैः सुधाकृतं पुष्परसैरहर्महः । विनिर्मितं केतकरेणुभिः सितं वियोगिनेऽधत्त न कौमुदी मुदः ॥९९॥ अत्रातपस्य चन्द्रिकात्वनिरूपणाय तद्धर्मान् सम्पादयति-नृपायेति । वना- निलैः=उद्यानवातैः, हिमं शीतलं कृतं हिमितं । 'तत्करोति'इतिण्यन्तात् कर्मणि क्तः। पुष्परसैः = वनवातानीतैः मकरन्दैः, सुधीकृतम् = अमृतीकृतं तथा केतकरेणुभिः सितं विनिर्मित=शुभ्रीकृतं । अह्नो महस्तेजः अहर्महः=आतपः । 'रोः सुपि' इति रेफादेशः । तदेव कौमुदी इति व्यस्तरूपकं । वियोगिने तस्मै नृपाय मुदः = प्रमोदान् नाधत्त = न कृतवती । प्रत्युतोद्दीपकैवाभूदिति भावः ॥६६॥ उद्यान वायु से ठंडी, पुष्परस ( मकरन्द ) से सुधामय, केतकी के फूलों के पराग से सफेद बनी हुई-दिन की प्रभा तथा रात्रि की चाँदनी-उन वियोगी राजा नल को आनन्ददायक न हुई ॥६६॥ वियोगभाजोऽपि नृपस्य पश्यता तदेव साक्षादमृतांशुमाननम् । पिकेन रोषारुणचक्षुषा मुहुः कुहूरुताहूयत चन्द्रवैरिणी ॥१००॥ वियोगेति । वियोगभाजोऽपि = वियोगिनोऽपि नृपस्य तदाननमेव साक्षादमृतांशुं = प्रत्यक्षचन्द्रं पश्यता अत एव [रोषारुणचक्षुषा] रोषादद्यापि चन्द्रतां न जहातीति क्रोधादिवारुणचक्षुषा पिकेन चन्द्रवैरिणी [कुहूरुता] कुहूः= निजालाप एव कुहूर्नष्टचन्द्रममवास्येति श्लिष्टरूपकं । 'कुहूः स्यात् कोकिलालाप- नष्टेन्दुकलयोरपि'इति विश्वः । मुहुराहूयत = आहूता, किमित्युत्प्रेक्षा पूर्वोक्तरूपकसा-