भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 99, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 99

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८३ परपराजिता निमीलिताक्षाः स्वजनभयविनिवृत्तये करतलस्पर्शादिभिः सान्त्व्यन्ते, तद्वदिति भावः । अत्र कैतवशब्देन कण्डूयनमपहुत्य सान्त्वनारोपादपह्नवभेदः ॥२१॥ उस दमयन्ती के विशाल नयनों की शोभा से पराजित हो जाने के कारण, मानों हरिण भय से आँखें बन्द हो जानेवाली मूर्च्छा आ जाने के कारण अपने नेत्रों को खुजलाने के बहाने ( उसी प्रकार ) सान्त्वना देते हैं ( जिस प्रकार शत्रु से पराजित हो जाने के कारण कोई व्यक्ति उसके त्रास के कारण आँखें मींच लेता है, फिर किसी के हाथ फेरने से सान्त्वना प्राप्त करता है ) ॥२१॥ अपि लोकयुगं दृशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमस्वसुर्व्यतिभाते सुतरां धरापते ! ॥२२॥ अपीति । हे धरापते ! [ दमस्वसुः ] दमो नाम भीमस्यैवात्मजस्तस्य स्वसुर्दमयन्त्याः, लोकयुगं = मातापितृकुलयुगं अपि श्रुतिगामितया = वेदप्रसिद्ध- तया, सुतरां व्यतिभाते = परस्परोत्कर्षेण भातः । तथा दृशौ = नेत्रे अपि श्रुति- गामितया = कर्णान्तविश्रान्ततया व्यतिभाते = परस्परोत्कर्षेण भातः । तथा [ श्रुत- दृष्टाः ] श्रुताः श्रुतिप्रसिद्धाः, ते च ते दृष्टाः लोकप्रसिद्धाश्च । विशेषणयोरपि विशेषणविशेष्यभावविवक्षायां विशेषणसमासः । ते रमणीगुणाः = स्त्रीधर्मा अपि श्रुतिगामितया = जनैः श्रूयमाणतया । 'श्रुतिः श्रोत्रे तथाऽऽम्नाये वार्त्तायां श्रोत्र- कर्मणि' इति विश्वः । सुतरां व्यतिभाते = व्यतिहारेण भान्ति । 'आत्मनेपदेष्वनतः' इति झस्यादादेशः । सर्वत्र कर्त्तरि कर्मव्यतिहारे' इत्यात्मनेपदम् । अदादित्वाच्छपो लुक्, सर्वत्र टेरेत्वम् । अत्र लोकयुगादीनां त्रयाणामपि प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतविषयु- तुल्ययोगिताभेदः । 'प्रस्तुताप्रस्तुतानाञ्च केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता' इति लक्षणात् ॥२२॥ हे राजन् ! दमयन्ती के दोनों ( माता-पिता के ) कुल—श्रुतिगामी ( वेद- प्रसिद्ध ) होने के कारण; उसके दोनों लोचन-श्रुतिगामी ( कर्णपर्यन्त विस्तृत ) होने के कारण; और श्रुत-दृष्ट ( श्रुति-प्रसिद्ध तथा लोक-प्रसिद्ध अर्थात् वैदिक एवं लौकिक; जो सुने जाते हैं और उसमें प्रत्यक्ष देखे जाते हैं वे ) उसके ( सौन्दर्य, कला, विद्या, नारीधर्म आदि ) रमणी-गुण श्रुतिगामी ( सब लोगों के श्रवण-गोचर ) होने के कारण अत्यन्त श्लाघनीय हैं ॥२२॥