नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

रवा यौवनारम्भे सुरतोत्सवमनुभवन्ती पत्युः प्राणप्रिया प्रियंगुमञ्जरी गर्भं बभार ॥ क ॥ तेन च विकचचूतमञ्जरीव कोमलफलवन्धेन बन्धुररमणीयाकृतिः, चन्द्रकलेव कलाप्रवेशेनोपचीयमानप्रभा, प्रभातवेलेवोन्मीलदंशुमालि- मण्डलेनानन्द्यमाना, रत्नाकरतरङ्गमालेवान्तःस्फुरन्माणिक्यकान्तिक- लापेनोद्भासमाना, गर्भसंदर्भितेन लावण्यपरमाणुपुञ्जेन व्यराजत राजमहिषी ॥ ख ॥ गच्छत्सु च केषुचिद्दिवसेषु सुवृत्ततुहिनाचलगण्डशैलयुगलमिव वालमयूरिकाक्रान्तम्, अनङ्गसौधशिखरद्वयमिव शेखरीकृतेन्द्रनीलक- लशम्, उज्ज्वलरौप्यनिधानकुम्भयुग्ममिव भुजंगसंगतमुखम्, उल्ला- सिहंसमिथुनमिव चञ्चूत्खातपङ्किर्कमलकन्दम्, ऐरावतमस्तकपिण्ड- पाण्डुरमुच्चचूचुकश्यामलिम्नाऽलंकृतमापूर्यमाणमन्तःक्षीरेण क्षणं क्षण- मखिद्यत पयोधरद्वन्द्वमुद्वहन्ती ॥ ग ॥ बबन्ध च चन्द्रकलाङ्कुरकवलने स्पृहाम् ॥ घ ॥ अभिलाषमकरोच्च चञ्चलचञ्चरीककुलकलरवरमणीयविकचचूत- वनविहारेषु ॥ ङ ॥ स्पर्शममन्यत बहु वहलमभ्यर्णावकीर्णविकसितकमलवननिष्य- न्दिमकरन्दविन्दोर्मन्दतरेतरङ्गसङ्गशीतलमलयमारुतस्य ॥ च ॥ चिन्तयांचकार च चतुरुदधिलावण्यरसमास्वादयितुम् ॥ छ ॥ अभ्यवाञ्छदुतुच्छमच्छमशेषममन्दमन्दरमन्थानमन्थोत्पन्नममृत- मातृप्ति पातुम् ॥ ज ॥

---

रुचिरिच्छा रवः स्वरो यस्याः । शोभनाभिलाषा कलभाषिणी च । सुरतं मोहन- मेवोत्सबमनुभवन्ती प्रियंगुमञ्जरी गर्भं दधे । चामीकराचलो मेरुस्तस्य चलद्देहा अधि- ष्ठातृदेवतेव । सोऽपि बहुधानेकधा नन्दनाख्ये वनारम्भे सुष्ठु अतिशयेन रुचिर- वायौ सुरताया देवत्वस्योत्सबमनुभवति । आरम्भणमारम्भः आदिरित्यर्थः । नन्दनं हि वनानामादिरम्यं प्रधानमित्यर्थः । यदिवा वनान्यरभ्यन्तेऽनेनेति कृत्वा वनारम्भः । शतानन्देन हि प्रथमं नन्दनं सृष्ट्वा तद्वृक्षावयवैर्बीजशाखादि- भिरितरवनानि जगति सृष्टानि ॥ क ॥

---

१ 'बन्धुरा'. २ 'अंशुनांशुमाली'. ३ 'लावण्यपुण्यपरमाणु'. ४ 'बालमयूर'. ५ 'संगतम्'. ६ 'कमलकोमलकन्दम्'. ७ 'पिण्डमिवोपरि मदलुब्धभ्रमदलिकुलारंकृतं पाण्डुरम्'. ८ 'क्षीरेण क्षणमखिद्यत'. ९ 'बहुलम्'. १० 'तरङ्गशीतलमारुतस्य'. ११ 'अभ्यवाञ्छदच्छ'. १२ 'मथनोत्पन्न'.