नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

[Header] षष्ठ उच्छ्वासः । १७७

वेशे शिलान्तरालप्रदेशे, प्रियतममुद्दिश्य पठन्त्याः किंनर्याः साश्चर्य- मार्यागीतिमिमामशृणोत् ॥ क ॥ 'विपिनोद्देशं सरसं केतकमकरन्दवासितवियत्ककुभम् । ग्राममिमं वा सर संकेतकमकरन्दवासितवियत्ककुभम्' ॥३४॥ तदनु पुनस्तत्प्रतिवादिना किंनरेण च पठ्यमानामिमामार्यामाश्रौ- षीत् ॥ ख ॥ 'अजनि रजनिः किमन्यत्तरणिस्तरतीव पश्चिमपयोधौ । घनतरुणि तरुणि विपिने क्वचिदस्मिन्नेव निवसामः' ॥ ३५ ॥ एवमन्योन्यालापमाकर्ण्य किंनरमिथुनस्य विस्मितो नरपतिः 'अ- हो माननीयमहिमोद्दामा दमयन्ती यस्याः परिचारिणः पक्षिणोऽपि श्रवणस्पृहणीयामेवंविधसुभाषितामृतमुचं वाचमुच्चारयन्ति ॥ ग ॥ प्रथममिह तावदभिजात्यवित्तविद्याविवेकविभवैरनाकुले कुले जन्म ततोऽप्यनुरूपरूपसंपत्तिस्तदनु श्लाघ्यानुगुणगुणलाभस्ततोऽपिच शुचि- विदग्धस्निग्धपरिजनवाप्तिरिति महती भाग्यपरम्परा' इति चिन्तय- न्नातिक्षूरवर्तिनः पुष्कराक्षस्य मुखमवलोकयांचकार ॥ घ ॥

रणतः स्म द्योतयन्ति मदविभ्रममासाम्' । अध्यासितास्विति व्यस्तमेव । न च फ- लन्त्यो बदर्यो यास्विति दरीविशेषणम् । 'नद्यृतश्च' इति कप्प्रत्ययस्य दुर्निवारत्वात् । बाहुलकाश्रयणात्कप्प्रत्ययाभाव इति तु न युक्तम् ॥ क ॥ विपिनेति ॥ सरसं सजलम् । तथा केतकमकरन्देन वासितं वियन्नभः क- कुभश्च दिशो येन तथाभूतम् । विपिनप्रदेशम् । अथवा इमं पुरोवर्तिनं ग्रामं सर व्रज । कीदृशं ग्रामम् । संकेतयति निवासयति अनुकूलत्वान्निवासहेतुर्भवतीति सं- केतकम् । तदेवानुकूल्यमाह—अकरमिति । न विद्यते करो राजग्राह्योऽंशो यत्र । पार्वतीयत्वादकरम् । आसनमासितं सद्भावः । दवस्यासिताद्वियन्तो विश्लिष्यन्तः कंकुभास्तरवो यत्र । यदि वा 'षिञ् बन्धने' आङ्पूर्वस्य आसयनमासितम् । आ- बन्ध इत्यर्थः । यद्वा सिताः संबद्धाः । दवेन असिता असंबद्धा वयः पक्षिणो यत्र। तथा यद् वहत् कं पयो यस्यां सा चासौ कुश्च तया भातीति । इणः शतरि यद्- ह्दित्यर्थः ॥ ३४ ॥ तदिति ॥ किंचिन्नराः किंचित्पक्ष्यादिरूपमिश्राः किंनराः ॥ ख ॥ अजनीति ॥ घनास्तरवो यस्मिन् तस्मिन्विपिने । तरुणीति संबोधनम्॥३५॥ प्रथममिति ॥ आभिजात्यादीनि अहंकारकृतवैकल्यस्य कारणानि । कुले ले- भिरनाकुले । अनुगुणोऽनुरूपः ॥ घ ॥

१. 'चित्र' २ 'श्लाघ्यान्' ३ 'अदूरवर्तिनः' ; 'नातिदूरव'. CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA