नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

· ३२ नलचम्पूः ।

[पार्श्वटिप्पणी (वामे)] कुत्र संहारे बने व्यादिः, कुत्र धूलिभाने दिनादिः।

---

पल्लवनिवहान्, वहन्तो वहन्निर्झरजलशिशिरशीकरनिकरान्, करालय- न्तः कुटजकुड्मलानि, मकरन्दबिन्दुमुचो मन्दमानन्दयामासुः कम्पि- तनीपवनाः पवनाः ॥ क ॥ अनन्तरमनवरतकरालकाककौलेयककुलकवलनाकुलितकोलकरि- कुरङ्गकण्ठीरवकिशोरदृष्टपृष्ठधाविते परितः परिजने, जनितविविध- मृगवधूवधव्यथाधीन्व्यधान्निवारयितुमिवान्तरा न्तरा प्रसारितकरे मध्य- स्थतां गतवति भगवति गभस्तिमालिनि, सहसंवर्धितमृगविनाशशो- कभरादिव वनवीरुधां पतत्सु पुष्पलोचनेभ्यो बाष्पेष्विव मध्याह्नो- ष्णविलीनमकरन्दबिन्दुखु, श्रूयमाणेषु वनदेवतानां वनविमर्दोपालम्भे- ष्विव तरुखण्डोड्डीनविविधविहङ्गविरुतेषु, विघट्टितार्भककुरङ्गकुटुम्बि- नीकरुणकूजितव्याजेनान्यायमिव पूत्कुर्वतीषु वँनराजिषु, इतस्ततः संचरच्चदुलतरतुरंगखुरशिखरशिखोत्खातधरणिमण्डलाङ्कनविनाशवा- र्तां गगनचरेभ्यः कथयितुमिवोत्पतितेऽम्बरतलमकृतर्परित्राणे च मूर्छित इव पुनः पतति भुवि भवनपारावतपतत्रिपत्रधूसरे धूलिपटले, सकम्पकपिंकलापोछलनलुलिततरुतरुणमञ्जरीपुञ्जनिकु- जाँदुद्वेजिते मञ्जु गुञ्जति वनान्तरमपरमुच्चलिते चञ्चलचञ्चरीकच- क्राले, चङ्क्रमणक्रमेण च संपन्ने सैन्यस्य श्रमावसरे तस्यैव सैरै ससर- लशालद्रुमस्याधस्तान्निषण्णे श्रमभाजि राजनि ॥ ख ॥ अकस्मात्कुतोऽपि वल्लीवल्कपिनद्धधूसरशिराः स्कन्धे दधद्दण्डकं ग्रीवालम्बितमृन्मणिः परिकुथत्कौपीनवासाः कृशः । एकः कोऽपि पटच्चरं चरणयोर्बद्धाऽध्वगः श्रान्तवा- नायातः क्रमुकत्वचा विरचितां भिक्षापुटीमुद्वहन् ॥ ५२ ॥

---

चक्रुः । कुटजकलिकानां करालनं विकासकम् ॥ क ॥ अनन्तरमिति ॥ कौलेयकः श्वा । कोलः सूकरः । पूत्करणमार्तव्याहरणम् ॥ ख ॥ वल्लीति ॥ कुथितवती सटिते कौपीनवाससी यस्य । ‘परिकुथत्’ इति पाठे कुथो वर्णकम्बलः । रथ्यानिपतितजरत्पटखण्डैर्निर्मितत्वात् । पटच्चरो जीर्णवस्त्रख- ण्डम् । क्रमुकत्वचा पूगद्रुमवल्केन ॥ ५२ ॥

---

१ ‘वहन्तो निर्झर’. २ ‘किसलयन्तः’, ‘कलयन्तः’. ३ ‘कौलेय’. ४ ‘पृष्ठतः प्रधा- विते परिजने’. ५ ‘मृगवधव्यथान्’; ‘मृगवधव्याधीन्’. ६ ‘रुतेषु’. ७ ‘वनस्थलीषु’. ८ ‘खुरशिखोत्खात’. ९ ‘परित्राणावमूर्च्छित’. १० ‘पुनः पतति’. ११ ‘कपिकुलकलापोह- लनतरुणतरुमञ्जरी’. १२ ‘उद्विजिते’. १३ ‘सरलशाल’. १४ ‘अश्रमभाजि’.