भारतकोश
संक्षिप्त नृसिंह पुराण (सचित्र हिन्दी अनुवाद सहित)

संक्षिप्त नृसिंह पुराण (सचित्र हिन्दी अनुवाद सहित)

Sankshipta Narasimha Purana Gita Press

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished318 पृष्ठ

पृष्ठ 148, कुल 318 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 148

अध्याय ३९ ] वाराह-अवतार; हिरण्याक्षवध १३७ उन्तालीसवाँ अध्याय वाराह-अवतार; हिरण्याक्षवध मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी कहते हैं—नरेश्वर! इसके बाद मैं अतः परं हरेः पुण्यं प्रादुर्भावं नराधिप। भगवान् विष्णुके 'वराह' नामक पावन अवतारका वर्णन वाराहं ते प्रवक्ष्यामि समाहितमनाः शृणु॥ १ करूँगा—तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो॥ १॥ अवान्तरलये प्राप्ते ब्रह्मणस्तु दिनक्षये। सत्तम! ब्रह्माजीका दिन बीत जानेपर जब अवान्तर त्रैलोक्यमखिलं व्याप्य तिष्ठन्त्यम्भांसि सत्तम ॥ २ प्रलय होता है, तब सम्पूर्ण त्रिलोकीको व्याप्त करके त्रैलोक्येऽखिलसत्त्वानि यानि राजेन्द्र तानि वै। केवल जल-ही-जल रह जाता है। राजेन्द्र! उस समय ग्रस्त्वा विष्णुस्ततः शेते तस्मिन्नेकार्णवे जले॥ ३ त्रिभुवनमें जो भी प्राणी हैं, उन सबका ग्रास करके अनन्तभोगशयने सहस्रफणशोभिते। ब्रह्मस्वरूप जगदीश्वर भगवान् विष्णु उस एकार्णव जलके रात्रिं युगसहस्रान्तां ब्रह्मरूपी जगत्पतिः॥ ४ भीतर सहस्रों फणोंसे सुशोभित शेषनागकी शय्यापर सहस्र दितेः पुत्रो महानासीत् कश्यपादिति नः श्रुतम्। युगोंतक चलनेवाली रात्रिमें शयन करते हैं। पूर्वकालमें हिरण्याक्ष इति ख्यातो महाबलपराक्रमः॥ ५ कश्यपजीसे दितिके पुत्ररूपमें 'हिरण्याक्ष' नामक महान् पाताले निवसन् दैत्यो देवानुपुरुरोध सः। दैत्य उत्पन्न हुआ था, ऐसी बात हमने सुनी है। वह महान् यज्ञ्विनामपकाराय यतते स तु भूतले॥ ६ बलवान् और पराक्रमी था। वह दैत्य पातालमें निवास करता था और स्वर्गके देवताओंपर आक्रमण करके अथ भूम्युपरि स्थित्वा मर्त्या यक्ष्यन्ति देवताः। उनकी पुरीपर घेरा डाल देता था। इतना ही नहीं, वह तेन तेषां बलं वीर्यं तेजश्चापि भविष्यति ॥ ७ पृथ्वीपर यज्ञ करनेवाले मनुष्योंका भी अपकार करनेके लिये सदा प्रयत्नशील रहता था॥ २–६॥ इति मत्वा हिरण्याक्षः कृते सर्गे तु ब्रह्मणा। एक बार उसने सोचा—'मर्त्यलोकमें रहनेवाले पुरुष भूम्येर्या धारणाशक्तिस्तां नीत्वा स महासुरः॥ ८ पृथ्वीपर रहकर देवताओंका यजन करेंगे, इससे उनका बल, वीर्य और तेज बढ़ जायगा।' यह सोचकर महान् विवेश तोयमध्ये तु रसातलतलं नृप। असुर हिरण्याक्षने ब्रह्माजीद्वारा सृष्टि-रचना की जानेपर विना शक्त्या च जगती प्रविवेश रसातलम् ॥ ९ उसे धारण करनेके लिये भूमिकी जो धारणा-शक्ति थी, उसे लेकर जलके भीतर-ही-भीतर रसातलमें चला निद्रावसाने सर्वात्मा क्व स्थिता मेदिनीति वै। गया। आधारशक्तिसे रहित होकर यह पृथ्वी भी रसातलमें संचिन्त्य ज्ञात्वा योगेन रसातलतलं गताम् ॥ १० ही चली गयी॥ ७–९॥ योगनिद्राका अन्त होनेपर जब सर्वात्मा श्रीहरिने अथ वेदमयं रूपं वाराहं वपुरास्थितम्। विचार किया कि 'पृथ्वी कहाँ है?', तब उन्होंने वेदपादं यूपदंष्ट्रं चितिवक्त्रं नराधिप ॥ ११ योगबलसे यह जान लिया कि 'वह रसातलको चली गयी है'। नराधिप! तब उन्होंने वेदमय लम्बा-चौड़ा दिव्य वराह-शरीर धारण किया, जिसके चारों वेद ही चरण थे, यूप (पशु-बन्धनके लिये बना हुआ काष्ठस्तम्भ) ही दाढ़ था और चिति (श्येनचित् आदि) मुख। In Public Domain. Digitzed by Sarvagya Sharda Peeth