भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 10, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 10

हिन्दी निरुक्त। [पृष्ठ ६]


मिलित होकर प्रतीत हों, और उन धातुओकी क्रियाओ का उसके अर्थमें सम्बन्ध भी हो, तो उस शब्दका निर्वचन अनेक धातुओंसे एक साथही करना— ऐसा ही वार्तिककार ने कहा है:— “यावतामेव धातूनां लिङ्ग रूढिगतं भवेत् । अर्थश्चाप्यभिधेयस्य-स्तावद्भिर्गुणविग्रहः” जितने धातुओका लिङ्ग ( चिन्ह ) रूढि शब्दमें पाया जाय, और अभिधेयमें उनका अर्थ हो, उतने ही धातुओसे उसकी व्युत्पत्ति करना । यदि धातुके अक्षर रूढि शब्दमें हों, और उसकी क्रिया उसके वाच्यया अर्थमें न हो, तो उस धातुसे उस रूढि शब्दका निर्वचन ( व्याख्यान ) न हो सकेगा । देखो, निगमन समाहनन और समाहरण तीनो ही क्रियाएं गमे आदि शब्दोंमें ( जो निघण्टु शब्दके वाच्य हैं ) विद्यमान हैं, उनके वाचक, 'गम्' 'हन्' और 'हृ' धातु निघण्टु शब्दके निर्वचन करनेके समय अहम्पूर्विकासे आगे बढकर कहते हैं कि-मेरे समान है, मुझसे इसका निर्वचन कर, मुझसे इसका निर्वचन कर । यहां निघण्टु शब्दमें 'गम्' धातु अपने गकारको घकार रूपमें देखता है, तथा 'हन्' और 'हृ' धातु अपने हकारको घकार बना हुआ देखते हैं । इसी कारणसे अनेक धात्वर्थों द्वारा निघण्टु शब्दका निर्वचन किया गया है कि ऐसे ही अन्यनामोंका निर्वचन कर लिया जाय । समाम्नायका अर्थतत्व । समाम्नाय शब्दका पर्याय ( समानार्थक ) निघण्टु शब्द है, तथां निघण्टु शब्द, जो पर्यायके प्रसङ्गमें आया हुआ है, उसकी इस