निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २४१ ) ६ अ० १ पा० १० खं० अश्वाजनि प्रचेतसोऽश्वान् समत्सु चोदय ॥ " [ऋ० सं० ५, ११, १, ३ ] ॥ । आजघन्ति सानूनि एषां सरणानि सक्थीनि । ‘सक्थिः’ सचतेः । आसक्तः अस्मिन् कायः । जघनानि च उपघ्नन्ति । ‘जघनं’ जङ्घन्यते । अश्वाजाने ‘ प्रचेतसः ’ प्रवृद्धचेतसः अश्वान् ‘समत्सु’ समरणेषु संग्रामेषु चोदय ॥ ‘उलूखलम्’उरुकरं वा । ऊर्ध्वखं वा । ऊर्करं वा । उरुमे कुरु इति अब्रवीत् तद् उलूखलम् अभवत् । “ उरुकरं वैतत्तदुलूखलम्-इत्याचक्षते परोक्षेण ” इति च ब्राह्मणम् । तस्य एषा भवति ॥ १० (२०) ॥ अर्थ:- “आजङ्घनन्ति०» हे ‘अश्वाजनि !’ चाबुक! ‘एषाम्’ ( अश्वानां ) ‘सानू’ ( सानूनि = सरणानि सक्थीनि) ‘आजङ्घन्ति !’ इन घोड़ों के सानु = ऊंचे ऊंचे सक्थि ॥ पुट्ठों को आघात करनेवाली ! ‘जघना’ ( जघनानि ) ( च ) ‘उपजिघ्रते !’ ( उपघ्नन्ति ! ) कमरके जोड़ों को ताड़न करने वाली ! ( त्वम् ) तू ‘प्रचेतसः’ जोशीले 'अश्वान्’ घोड़ों को ‘समत्सु’ ( समरणेषु = संग्रामेषु) संग्रामों में ‘चोदय’ प्रेरणाकर, जैसे कि- हम जीतें ॥ ‘ सानु ’ क्या, सक्थि-( साथल = ऊंचे कटि प्रदेश )