निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

' हिन्दी निरुक्त । ६७ मिति वा । “दधिचित्” इत्युपमार्थे । “कुल्माषां- श्चित् आहर”—इत्यवकुत्सिते । कुल्माषाः = कुलेषु सीदन्ति । 'नु' इत्येषोऽनेककर्मा । “इदं नु करि- ष्यति”—इति हेत्वपदेशे । 'कथं नु करिष्यति" इत्यनुपृष्टे । “ननु एतदकार्षीत्” इति च । अथापि उपमार्थे भवति ॥ २ ॥ अर्थ—'चित्' यह अनेकार्थ है । (उदाहरण) “आचार्य्यश्चिदिदं ब्रूयात्” आचार्य ही ऐसा कह सकता है, और कौन कहेगा ? यह पूजा अर्थमें है । आचार्य,—जो आचार सिखावे, या अर्थोंको संग्रह करे या बुद्धिको संग्रह करे । “दधि चित्” दधिके समान । यह उपमा अर्थमें है । “कुल्माषांश्चित् आहर,” कुल्माषोको तो तू ले आ, और क्या लावेगा ? यह निन्दा अर्थमें है । कुल्माष—जो कुलोंमें रहे । 'नु' यह अनेकार्थ है । “इदं नु करिष्यति” कैसे करेगा, यह हेतुके न माननेमें है । कथं नु करि- ष्यति” कैसे करेगा ? यह दुबारा प्रश्नमें है, और “ननु एतत् अकार्षीत्” अवश्य इसने किया है, यह भी दुबारा प्रश्न ही में है। और उपमा अर्थ में भी है ॥ २ ॥ “वृक्षस्य नु ते पुरुहूतवयाः” । वृक्षस्येव ते पुरुहूत शाखाः । 'वयाः' शाखाः वेतेः । वातायना भवन्ति । “शाखाः” खशयाः । शक्नोतेर्वा । अथ यस्यांगमादर्थ पृथक्त्वमह विजायते न त्वौद्देशिकमिव विग्रहेण पृथक्त्वात् स कर्मोपसंग्रहः । 'च'-इति । समुच्चयार्थः