निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३१४ ) ६ अ० ४ पा० ८ खं० 'अणुः' अनु स्थवीयांसम् । उपसर्गः लुप्तनामक- रणः, यथा-'सम्प्रति' । 'कुरुङ्गो' राजा बभूव । कुरु-गमनाद्वा । कुल- गमनाद् वा । 'कुरुः' कृन्ततेः । 'क्रूरम्'-इत्यपि अस्य भवति । 'कुलम्' कुष्णातेः । विकुषितं भवति । 'दूतः' व्याख्यातः । 'जिन्वतिः' प्रीतिकर्मा । “भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः” [ ऋ० सं० २, ३, २३, ५ ] इत्यपि निगमो भवति ८॥ ( २२ ) ॥ इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।' ६, ४ ॥ “स्थूरं राधः शताश्वं कुरुङ्गस्य दिविष्टिषु । राज्ञ- स्त्वेषस्य सुभगस्य रातिषु तुर्वशेष्वमन्महि । ” ( ऋ० सं० ५, ७, ३३, ४ ) । यह ऋचा मेधातिथि ऋषि की है । बृहती छन्द है । और इसमे दान की प्रशंसा की गई है । अर्थः- ( वयम् ) हम 'तुर्वशेषु' ( मनुष्येषु ) मनुष्यों में 'रातिषु' (दानेषु) दानों के मध्य में 'सुभगस्य' सुभग या सुन्दर ऐश्वर्य वाले या सुहावने 'त्वेषस्य' बड़े 'कुरुङ्गस्य' 'राज्ञः'