न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] स्वभावकारणतावादखण्डनम् । ८१ एतेनाऽपोहवादे नियमो निरस्तः । (१) कार्यकारणभावाद्वा इत्यादिविप्लव- बोधनी एतेन-इति तृणान्यन्यापोहात्मनैकजातीयानामेव तृणादीनामग्न्यन्यापोहात्मना एकजातीयं कार्यं प्रति कारणत्वमिति जात्यपेक्षयैव नियम इति बौद्धादयः, तान् प्रत्याह-एतेन-इति । कार्या- दिना कारणादीनामनुमानप्रसङ्गेनापोहजात्यपेक्षयापि कार्यकारणभावो निरस्त इति । तमेव प्रसङ्गं स्मारयति=कार्य-इति । तृणादित्रयमात्रानुगतात्यनिनिवृत्तेरभावात् प्रत्येकमन्यनिवृत्तेर्व्यभिचाराद- न्यमात्रनिवृत्तेश्च तृणादिष्वप्यभावात् कार्यकारणयोरविनाभावो न सिध्येत्, तदसिद्धौ च स्वभाव- नियमोऽपि न सिध्यतीति । यद्वा, एतेन-विजातीयेभ्योऽप्येकजातीयकार्यदर्शनेन । अपोहवादेऽपि कार्यकारणभावनियमो निरस्तः । तृणायनुगतायास्तदितरनिवृत्तेरनुपलम्भात् तस्याः सूक्ष्मायाः शक्तेर्वाभ्युपगमेन नियमाङ्गीकारे कार्यकारणयोः स्वभावतद्वतोश्थाविनाभावस्य दुर्गहत्वेनासिद्धेरिति । तस्मान्नियतजातिशक्तियोंवृत्तीनामभावात् कार्यजातिनियति प्रति नियतजातीयस्वभावेन कारणेन प्रकाशः । तृणादेरग्निं प्रति तृणान्यन्यान्त्यत्वेन कारणत्वं गृह्यते, इति न व्यभिचार इति व्यावृत्तिपदार्थ- वादिना यत् समाहितं, तत्राप्यनुमानभङ्ग इत्यतिदिशति । एतेनेति । नियमः = अविनाभावः । वह्निं विना तदन्यस्मादपि धूमसम्भवेन ततो वह्न्य- नुमानाभावापातात्, तृणादिवत्तद्व्यावृत्त्या तत्रापि कारणत्वग्रहसम्भवादित्यर्थः । कार्यकारणभा- प्रकाशिका । प्रसिद्धस्य प्रकृतेऽभावेन व्यभिचारस्यापि प्रसिद्धेश्चेति । अत्र च सर्वत्र कल्पेऽदृष्टाद्वारकत्वं विशे- षणम् । अन्यथा शालिग्रामशिलाध्वंसजन्यनारकिशरीरे व्यभिचारात् । अत एव गङ्गामरणजन्य- स्वर्गिशरीरे व्यभिचारवारणाय द्रव्यपदं मरणस्य संयोगध्वंसरूपत्वादिति परास्तम् । आवश्यकौ- दृष्टाद्वारकत्वविशेषणेनैव तद्वारणदिति । तथा चेति । दुग्धतामकरसविशेषारम्भका एवावयवाः पाकजसविशेषशालिनो यतोऽत एव दध्यारम्भका इत्युच्यन्ते । दध्नो रसविशेषात्मकत्वादित्यर्थः । यद्वा दधिदुग्धपदाभ्यामत्र रसविशेषाश्रयद्रव्यमेवोक्तम् । दधित्त्वदुग्धत्वयोरपि परम्परासम्बन्धेन द्रव्ये वृत्तेः । यद्यपि प्रकृतासम्बद्धमिदम् । द्रव्ययोरेकोपादानकत्वे साजात्यनियम इत्यत्र दधिदुग्धयो- र्व्यभिचार इति हि प्रकृतम् । तस्य चासङ्गतिरेव दधिदुग्धयो रसात्मकत्वे । तथापि दधिदुग्धाश्रय- रुपद्रव्ययोर्विजातीययोरेकोपादानत्वमेव तन्मतेऽपीति भवति प्रकृतसङ्गतिः । केचित्तु मूलाक्षेपपरमे- वैतन्मतं दधिदुग्धयो रसात्मकत्वे मूलोक्तव्यभिचारोद्धारादिति । तन्न । तदाश्रयद्रव्ययोस्तथापरत्वेऽ- पि व्यभिचारेणाक्षेपतात्पर्यकल्पनाभावात् । अत्राहुरित्यरुचौ । तद्बीजन्तु महद्दधि शुक्लरूपवद्द- धीत्यादिप्रतीतौ परम्परासम्बन्धविषयत्वे गौरवमेव । अन्यथा पृथिवीत्वादेरपि गन्धादिवृत्तित्वा- पत्तिः । व्यञ्जकत्वयुक्तस्तेस्तुल्यत्वादिति । अपोहवादे विषवे नियम इत्यन्वये कदाचिदपोहस्वीकारः स्यादत आह । नियमोऽविनाभावः, वह्निधूमयोरिति शेषः । अपोहवाद इति च सति सप्तमीति भावः । तृणादिवदिति । यद्यपि कार्यवैजात्यपक्षेऽपि न धूमसामान्याद् दहनसिद्धिरिति । धूम- मकरन्दः । विशेषात्मकयोर्दधिदुग्धयोरेकत्र प्रमाणसिद्धत्वादित्यर्थः । अनभिमतिवीजञ्चात्र द्रव्यत्वादिसामान्या- धिकरण्यबुद्धेः साक्षात्सम्बन्धविषयत्वे बाधकाभावान्न परम्परासम्बन्धविषयत्वम् । अन्यथा पृथिव्यादि- त्वादेरप्यभिव्यञ्जकगन्धादिवृत्तित्वापत्तेरिति । ( १ ) कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान्न तु दर्शनात् ॥ इति । ११ न्या० कु०