न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

११६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [१० कारिकाव्याख्यायां

केवलप्रतिबन्धकाभावोऽविशिष्ट इत्यवधार्यताम्। अथैवम्भूतसामग्रीत्रयमेव किं नेष्यते ? कार्यस्य तद्व्यभिचारात् । जातिभेदकल्पनायाश्च प्रमाणाभावात् । यथो- क्तेनैवोपपत्तेः । भावे वा काममसावस्तु, का नो हानिः। प्राक्प्रध्वंसविकल्पोऽपि नानियतहेतुकत्वापादकः, यस्मिन् सति कार्यं न जायते तस्मिन्नसत्येव जायत

बोधनी । च प्रतिबन्धकोत्तम्भकसद्भावे विशिष्टाभावः प्रतिपाद्यः निदर्शनत्वेनेतरयोरुपादानमिति । प्रकृतं विधात्रयमवलम्ब्य चोदयति-अथ-इति । केवलोत्तम्भकवती काचित् सामग्री, अन्या तु प्रति- बन्धकोत्तम्भकवती, द्वयाभाववती चान्येति सामग्रीत्रयं कार्यस्यास्तु किमिति सर्वत्रैकरूप्यं प्रया- सेन साध्यत इति । परिहरति-कार्यस्य-इति । एकैकव्यतिरेकेऽपि कार्योत्पत्तेस्त्रयाणामप्यकार- णत्वप्रसङ्गादिति । तृणारणिमणिन्यायामाशङ्क्याह-जाति-इति । ननु सामग्रीभेद एव तत्र प्रमाणमस्तीत्यत आह-भाव-इति । एवं सामान्यव्यभिचारं परिहृत्य प्राक्प्रध्वंसादिविशेषव्यभि- चारं परिहरति-प्राक्-इति । कुत इत्यत आह-यस्मिन्-इति । यस्मिन् केवलप्रतिबन्धके

प्रकाशः । न्तरमादाय पर्यवसानमिति तु तुल्यम् । यद्वा इह भूतले घटो नास्तीतिवत् संसर्गावच्छिन्नप्रतियो- गिकाभावविशेषस्य सति प्रतिबन्धके तत्राभावः । स च समयावच्छेदेन संसर्गितयाऽत्यन्ता- भाव एव । तादृशश्च मण्याद्यभावो घटाभाव इव भूतले करेऽपि वर्त्तते । नचैवं प्रागभावप्रध्वंसयो- रप्यसिद्धिरत्यन्ताभावेनैव कालभेदात् कपाले घटो नास्तीति तज्जन्यबुद्ध्युपपत्तेरिति वाच्यम् । अत्यन्ताभावस्य घटसत्त्वकालेऽपि सत्त्वात्तदापि घटो भविष्यतीति घटसत्त्वविरोधिबुद्ध्यापत्तेः, प्रतियोगिसत्त्वविरोध्यभावस्वीकारात् । न च मणिसंयुक्तकरेऽपि तत्संयोगात्यन्ताभावोऽस्त्येव तस्यान्याप्यवृत्तित्वादिति तत्रापि दाहापत्तिः । समानाधिकरणप्रतियोगिसत्त्वविरोधिनस्तस्य हेतु- त्वात् । प्रहरं मा दहेत्यत्र सावधिमन्त्रपाठे तु मन्त्रनाशेऽप्युद्देश्यत्वज्ञानाहितसंस्कारविषयकाल- स्य प्रतिबन्धकत्वमिति । अथेति । विशेषणाभावत्रयघटितं सामग्रीत्रयमेव दाहहेतुरस्तु, कि- मनुगतेन विशिष्टाभावेनेत्यर्थः । कार्यस्येति । अन्योन्यव्यभिचारेणान्वयव्यतिरेकयोरशक्यग्रह- त्वादित्यर्थः । ननु तत्तत्कारणप्रयोज्यो दाहे जातिभेद इति न व्यभिचार इत्यत आह । जाति- भेद इति । दाहे वैजात्यस्य योग्यानुपलब्धिबाधितत्वाद् योग्यव्यक्तौ चायोग्यजात्यभावादि- त्यर्थः । ननु तृणादिजन्याग्निविच कारणभेदव्यङ्ग्यो जातिभेदः स्यादित्यत आह । यथोक्तेने- ति । गौरवादिति भावः । तत्सत्त्वेऽपि न सिद्धान्तक्षतिरित्याह । भावे वेति । विशेषव्यभि- चारमपाकरोति । प्रागिति । प्रतिबन्धकसंसर्गाभावस्त्वस्योपाधेरनुगतानतिप्रसक्तस्य स- त्वादित्यर्थः ।

प्रकाशिका । ; विचित्रभावकल्पनागौरवादाह यद्वेति । संयोगावच्छिन्नकालविशेषसंसर्गी चेत्यर्थः । तेन समवायसम्बन्धावच्छिन्नात्यन्ताभावमादाय यत्पूर्व दूषणमाशङ्कितं तदपि निरस्तम् । विशेषव्य-

मकरन्दः । नुशयेनाह । यद्वेति । नचोभयपक्षेऽपि संसर्गाभावत्वेन तद्धेतुत्वमिति सिद्धान्तोऽनुपपन्नः । प्राग- भावादेर्विशिष्टाभावत्वाभावादत्यन्ताभावत्वादिनैव तथात्वादिति वाच्यम् । यत्र प्रतिबन्धक उत्ते- जकमप्रसिद्धं तदभावे विशिष्टाभावत्वाभावेन तथात्वसम्भवादिति भावः । समानाधिकरणेति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छिन्नस्येत्यर्थः । उद्देश्यत्वज्ञानाहितेति । एतच्चानुमानप्रकाशे प्रपञ्चितम् ।