न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१६० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [१३ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । यस्य यं प्रति पूर्ववर्त्तित्वज्ञानम् , यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य । अन्यं प्रति पूर्ववर्त्तित्वे ज्ञात एव यस्य यं प्रति पूर्ववर्त्तित्वज्ञानम् , यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्त्तित्वे ज्ञात एव घटं प्रत्याकाशस्य । प्रकाशिका । प्रसङ्ग इति अवश्यकल्पनीये स्वावच्छेदकभिन्नत्वस्यापि विशेषणात् । अन्यं प्रतीति । अन्यम्=उदा- सीनमित्यर्थः, तेन कुम्भकारपिता नास्यामन्यथासिद्धौ प्रविशतीति तदर्थमन्यथासिद्धयन्तरमुक्तम् । मननव्यापारकश्रवणत्वेन कारणत्वेऽर्थादुदासीनत्वविवक्षाया आवश्यकत्वात् । न चापूर्वं यागस्यान्य- थासिद्धिः स्वर्गापूर्ववर्तिताग्रहोत्तरमेव तस्य तत्पूर्ववर्त्तित्वग्रहादिति वाच्यम् । यं प्रत्यन्यथासि- द्धत्वं तन्निरूपितनियतोत्तरवर्त्तित्वनियतपूर्ववर्त्तित्वान्यशून्यस्योदासीनपदार्थत्वात् । पूर्ववर्तित्व इत्यत्र साक्षादिति विशेषणाद्वा । तत्पक्षे च नियतपूर्ववर्तिभिन्नस्योदासीनपदार्थत्वमित्यवधेयम् । मिश्रास्तु यस्य पूर्ववर्तित्वमित्यत्र तत्पूर्ववर्तित्वानुपपादकमिति विशेषणमित्याहुः । न च परत्वादि पूर्ववर्तित्वग्रहोत्तरमेव कालादेः कार्यान्तरपूर्ववर्तित्वग्रह इति तत्र कालादेरन्यथासिद्ध्यापत्तिः, तत्पूर्ववर्तिताग्रहं विनापि अधिकरणत्वेन कार्यमात्रे घटं प्रति कपालकारणत्वग्रहे तद्ग्रहात् । एतेन संयोगं प्रति आकाशस्यान्यथासिद्धिः स्यादित्यपास्तम् । द्रव्यत्वेन सामान्यत एव तद्ग्रहसम्भ- वात् , आकाशत्वेनान्यथासिद्धत्वस्येष्टत्वात् । ननु शब्दपूर्ववर्त्तित्वग्रहं विनापि शब्दोऽष्टद्रव्यातिरि- क्तद्रव्याश्रितो अष्टानाश्रितत्वेसत्याश्रितत्वादित्यनुमानेनाकाशोपस्थितौ तस्य घटपूर्ववर्त्तित्वग्रहात् तं प्रति कथमाकाशमन्यथासिद्धम् । न चात्राप्यनुमाने शब्दपूर्ववर्तित्वमेव विपक्षबाध- कमिति वाच्यम् । तथा सति मीमांसकानां शब्देनाकाशसिद्धिप्रसङ्गादनुकूलतर्कान्तरस्यावश्य- वाच्यत्वादिति चेन्न । नियतजातीयसिद्ध्यधीनसिद्धिकस्य तज्जातीयान्यकार्यं प्रत्यन्यथासिद्धिस्तेन- रूपेणेति विवक्षितत्वात् । नियतजातीयत्वञ्च गुणत्वव्याप्यजात्या । नन्वेवमपि द्रव्यत्वेन ज्ञानं प्रत्याकाशस्य कारणत्वमस्तु, नच तत्र ग्राहकाभावः, ग्राह्यसत्त्वे तस्यावश्यकत्वादिति चेन्न । तेन रूपेणान्यत्रेत्यादावन्तर्भावात् । न चाकाशत्वेनापि तत्रैव प्रवेशोऽस्तीति वाच्यम् । अवश्यक्लृप्तपूर्व- वर्त्तिनियतसहवृत्तिधर्मवत्त्वस्य तदर्थत्वात् । आकाशस्य चावृत्तित्वेनाकाशत्वस्यातथात्वात् । न च शब्दसाक्षात्कारं प्रत्यपि श्रोत्रस्यान्यथासिद्धिः स्यात् शब्दपूर्ववर्तिताग्रहोत्तरं तत्पूर्ववर्तिताप्र- हादिति वाच्यम् । इन्द्रियत्वेन पूर्वमपि पूर्ववर्तिताग्रहात् । न च श्रोत्रत्वेन तथाप्यन्यथासिद्धिरिति- वाच्यम् । अवद्यवधिमदभावावच्छेदकधर्म्माना श्रयतवे सतीति विशेषणात् । श्रोत्रस्य च सामान्यतः शब्दसाक्षात्कारं प्रति तथात्वात् ईश्वरज्ञानादीनां क्षितिपूर्ववर्तित्वग्रहानन्तरमेव घटपूर्ववर्तिता- ग्रहात् तत्र तदन्यथासिद्धिः स्यादिति दूषणं दूरपरास्तम् । नियतजातीयसिद्ध्यधीनसिद्धिकत्वात् मकरन्दः । अन्यं प्रतीति । न चैवं संयोगादिकमपि प्रत्याकाशस्यान्यथासिद्धत्वप्रसङ्गः । आकाशत्वे- नेष्टत्वात् । द्रव्यत्वेन शब्दपूर्ववर्तितामज्ञात्वाऽपि तत्पूर्ववर्तित्वग्रहात् । नन्वेवं यागादेरपूर्वेऽन्य- थासिद्ध्यापत्तिः । स्वर्गं प्रति पूर्ववर्तित्वे ज्ञात एव तत्र तद्ग्रहादिति चेन्न । साक्षादिति पूर्ववर्तित्व- टीप्पणी । त्वस्य सिद्धान्तसिद्धेः श्रावणज्ञानस्य मननेनान्यथासिद्धत्ववारणाय तस्येत्यत्र अनियतपूर्ववर्ति- भिन्नत्वं विशेषणं देयम् तथा च कुलालपितुरपि वारणम् । एवञ्च तत्तद्धर्म्मावच्छिन्ननिरूपितस्वतन्त्रान्व- न्वयव्यतिरेकशून्यत्वे सति तादृशान्वयव्यतिरेकबद्घर्म्मावच्छिन्ना या स्वनियतपूर्ववर्त्तिभिन्ननिष्ठा तत्तद्धर्म्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्त्तित्वग्रहविशेष्यता तदाश्रयत्वं प्रथमान्यथासिद्धेः पर्य्य-