न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

२३८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां वत्। यदि तु स्वतः ज्ञायेत, कदाचिदपि प्रामाण्यसंशयो न स्यात्, ज्ञानत्वसं- शयवत्। निश्चिते तदनवकाशात्। न हि साधकबाधकप्रमाणाभावमवधूय समा- नधर्मादिदर्शनादेवाऽसौ, तथा सति तदनुच्छेदप्रसङ्गात्। अथ प्रमाणवदप्रमाणे- ऽपि तत्प्रत्ययदर्शनाद्विशेषादर्शनाद्भवति शङ्केत्यभिप्रायः, तत् किं प्रमाणज्ञानोप- लम्भेऽपि न तत्प्रामाण्यमुपलब्धं, प्रमाणज्ञानमेव वा नोपलब्धम् ? आद्ये, कथं स्वतः प्रामाण्यग्रहः, प्रत्ययप्रतीतावपि तदप्रतीतेः, द्वितीये, कथं तत्र शङ्का, धर्मिण एवा- बोधनी । विसंवादादेरिति । संशयिकत्वाद्संशयत्वादित्यर्थः । साध्यविपर्ययाङ्गीकारेऽनिष्टप्रसङ्गमाह-यदि इति । यथा हि निश्चिते ज्ञानस्वरूपे संशयो नास्ति ज्ञानमिदं न वेति, तद्वत्प्रामाण्येऽपि संशयः कदाचिन्न स्यात् तस्यापि निश्चयात्, निश्चितेऽपि विषये संशयस्यानुत्थानादिति । ननु निश्चितेऽपि प्रामाण्ये ज्ञानत्वादेः प्रमाणाप्रमाणसाधारणधर्मस्य दर्शनात् संशयः स्यादित्याश्राव- न हि-इति । असत्येव च साधकबाधकप्रमाणाभावे समानधर्मादर्शनादेः संशयहेतुत्वे को दोषस्तत्राह-तथा स- ति-इति । विशेषदर्शनोत्तरकालेऽपि समानधर्मादिदर्शनस्य संशयहेतोः सत्त्वादिति । अथ-इति । ज्ञानेन सह गृह्यमाणेऽपि प्रामाण्ये प्रमाणज्ञानेष्विवाप्रमाणज्ञानेष्वपि प्रामाण्यदर्शनादिदं प्रमाणज्ञान मिदं त्वप्रमाणमिति नियामकविशेषादर्शनाच्च संशयोपपत्तिरिति भेदतद्विशेषोपलम्भे संशयस्यानु- त्पत्तेः, प्रामाण्यसंशयवादिनापि तदनुपलब्धिरवश्यं वक्तव्येति मन्वानो विकल्प्य दूषयति-तत्कि- म्-इति । धर्मिण एव-इति । उपलब्धे हि धर्मिणि धर्मविषयकः संशयो न त्वनुपलब्ध इति । अत्रायं संक्षेपः-गृह्यमाणं ज्ञानं यद्यप्रमाणविलक्षणं न गृह्येत ततः प्रामाण्यमेव न गृहीतं स्यात्, अथ तथा गृह्येत ततो न कदाचिदपि प्रामाण्यसंशयः स्यादिति । एवं स्वपक्षसाधनमभिधायेदानीं प्रकाशः । मणावाहुः । कदा चिदपीति । प्रामाण्यग्रहोत्तरकालमिव तत्पूर्वमपीत्यर्थः । न च ज्ञानत्वस्य साधा- रणधर्मस्य ज्ञानमात्राद् इत्याह । न हीति । प्रामाण्यज्ञानमात्रं न विरोधि, अपि तु प्रमाणमेवे- त्यवधारणाऽऽत्मकमित्याशयेन शङ्कते । अथेति । निश्चयमात्रमेव संशयविरोधि, न तु तद्वि- शेषोऽवधारणमित्याशयेन परिहरति । तत्किमति । प्रमाणेति । प्रमाणरूपं ज्ञानमित्यर्थः । तदप्रतीतेः = प्रामाण्याप्रतीतेः ॥ धर्मिण एवेति । ननु धर्मिज्ञानं न संशयहेतुः । कोटिस्मरणविशेषादर्शनधर्मेन्द्रियसन्नि- कर्षात् प्रामाण्यसंशयरूप एव ज्ञानग्रह उत्पद्यते । अन्यत्र विशिष्टज्ञाने विशेष्यज्ञानस्याहेतुत्वात् । अत्राहुः । तुरगादौ वेगेन गच्छतस्तद्विषयेन्द्रियसन्निकर्षेऽपि यावद्विशेषाज्ञाने यदेव धर्मि ज्ञायते तत्रैव विशेषादर्शनादितः संशयो जायते, न त्वज्ञाते धर्मिणीति धर्मिज्ञानं तद्धेतुः । किञ्च, यद्य- मकरन्दः । कदा चिदपीतीति । तत्र दोषात् कदाचित् प्रामाण्यसंशवेऽपि कच्चिन्मनसा तद्ग्रहे बाध- काभावान्म नोयोग्यत्वलक्षणं स्वतस्त्वं न खण्डितं भवति, अन्यथा रजतत्वादेश्चक्षुरादियोग्यत्वं न स्यात् । दोषतदभावाभ्यामुभयोपपत्तिरिति तु तुल्यम् । न च तत्र सामग्रीबलात् तथा, प्रकृते मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् स्वातन्त्र्येण तद्वत्प्राहकस्यैव तत्सत्तानिश्चयरूपतया प्रामाण्याग्राहक- त्वान्न तथेति वाच्यम् । तर्हि सामग्रीविरहान्न स्वतस्त्वमित्यायातं, संशयानुपपत्तेः कोपयोगः ? । न च सोऽपि उपनीते मनसः स्वातन्त्र्याभ्युपगमात् । अन्यथा तत्राप्युपनयसहकारेण तत्तत्तद- ग्रहणं सर्वसिद्धं विरुद्ध्येतेति चिन्त्यम् । टिप्पणी । च्चनेन्द्रियादिना धर्मिणमगृहीत्वा सम्भवतीत्युक्तदोषो न स्यादत आह । किञ्चेति । यद्धर्मि-