न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तवके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३५५

---

प्रकाशः । वश्यक्रीति हेतोर्व्यभिचारात्तत्र चावश्यकमुपाधिसत्त्वादन्तरस्येषाधेरभावात् पक्षेतरत्वमेवोपाधिः स्यात् । किञ्च, व्यभिचारान्वारकत्वं न व्याप्तिविरोधि, नाऽपि तज्ज्ञानविरोधि । नीलधूमे तदुभयसत्त्वात् ॥ अयोपाधेः स्वव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया दूषकत्वम् । तथाहि । नास्य व्यभिचारोन्नयकतया दूषकत्वम् । वह्निमत्त्वं धूमवत्त्वव्यभिचारि तद्व्यापकार्द्रेन्धनव्यभिचारित्वात्प्रमेयत्ववदित्यत्रार्द्रेन्धनवत्त्व- स्य धूमवत्त्वव्यापकत्वासिद्धेः । धूमवत्त्वव्यापकवह्निमत्त्वाव्यापकत्वात् । व्यापकत्वे वा साधनव्याप- कत्वेनानुपाधित्वापत्तेः । न च धूमव्याप्यत्वं वह्निमत्त्वस्यासिद्धम् । तद्धि न व्यभिचारात्, स्फुटे व्यभिचारे उपाध्युपन्यासस्यानर्हत्वात् । तस्य तदर्थत्वात् । नाप्युपाधिनिश्चयात् । उपाधित्वासिद्धेः ॥ अथ यथा सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनाभ्यां वह्निमत्त्वंव्याप्यंधूमवत्त्वञ्च व्यापकं, तथा आर्द्वेन्धन- वत्त्वमपि व्यापकं, धूमवत्त्वञ्च व्याप्यम् । तथा च व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिवद् व्याप्यसत्त्वाद् व्यापक- सत्त्वमावश्यकमित्यविशेषानुभयमप्यसाधकमित्युच्यते । हन्त तर्हि सिद्धमुपाधेः सत्प्रतिपक्षतया दूषकत्वम् । नापि व्याप्यत्वासिद्धिरूपत्वेन । सा हि न तावद्व्याप्तिभङ्गनिश्चयात्, तस्योपाधित्वनिश्चयसाध्य- त्वात् । प्रकृते च तदनिश्चयात् । सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनाभ्यां तन्निश्चय इति चेत् । न । तयोर्हता- वपि सत्त्वात् । तत्रोत्पन्नमपिव्याप्तिज्ञानमुपाधिदर्शनाद् बाध्यते इति चेत् । न । उपाधावपि तद्ब्रह्मापत्तेः। तत्राप्युपाधिसद्भावात् । तथा ह्यर्द्वेन्धनवत्त्वस्य धूमवत्त्व उपाधित्वे तदभावो धूमवत्त्वाभावव्याप्तो वाच्यः । अन्यथा आर्द्वेन्धनस्यापि धूमवत्त्वव्यापकत्वानुपपत्तेः । न हि यदभावो यदभावव्यभिचारी तत्तस्य व्यापकम् । एवं व्यतिरेके निर्वह्नित्वमुपाधिः । इदं हि निर्धूमस्य व्यापकत्तयाऽभिमतस्य व्यापकं, निर्धूमस्य वह्निमतोऽदर्शनात् । दर्शने वा व्यभिचारस्य स्फुटतयोपाध्युपन्यासस्यानर्हत्वा दित्युक्तम् । आर्द्वेन्धनविरहस्य चाऽव्यापकं, आर्द्वेन्धनाभाववति पक्षे तदसत्त्वात् । नापि व्याप्य- निश्चयाद्व्याप्यत्वासिद्धिः । व्याप्यनिश्चये हि पक्षे वह्निमत्त्वस्यार्द्वेन्धनविरहस्य च दर्शनात् । एवञ्च, प्रकाशिका । यद्यपि पक्षातिरिक्ते साध्यव्यापकत्वग्रहे तादृशसाध्यव्यावृत्तावपि पक्षीयसाध्यव्यावृत्तेः कथं व्यभिचारः तथापि पक्षासाधारणेनापि साध्यव्यापकतायाः संशयोऽस्त्येवेति व्यभिचारसंशयोऽस्त्येवेति भावः । अनौपाधिकत्वस्यापि व्याप्तितया व्याप्तिविरहरूपत्वमुपाधेरसम्भावितमेवेति तदुन्नायकत्वेन व्याप्यत्वा- सिद्धित्वं वक्तव्यं तथा सत्याह तर्हीति । निर्धूमस्येति । तथा चापातत उक्तोपाधिनोक्तोपाधौ मकरन्दः । कथं व्यभिचार इति चिन्त्यम् । अनौपाधिकरवस्य व्याप्तिरत्वानभ्युपगमान्न व्याप्यत्वासिद्धिरूपत्वमिति तदुन्नायकत्वेन तथात्वं वाच्यम्, एवं सत्याह सा हीति । निर्धूमस्येति । तथा चापातत उक्तो- टिप्पणी । विशिष्टसाध्यव्यापकत्वमेवेति तद्व्यावृत्तावपि पक्षनिष्ठसाध्याव्यावृत्तेः कथं व्यभिचार इति चिन्त्यम् । किञ्च व्यभिचारावारकत्वमिति । व्यभिचारावारकत्वं पक्षेतरत्वविशेषणो स्वीकृत्य नापि व्यभिचारा- वारकत्वमित्यत्र समाधानान्तरमाह किञ्चेति । भवतु पक्षेतरत्वे विशेषणस्य व्यभिचारवारकत्वं किं तेन उपाध्यभावेन साध्याभावसाधने उपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारसाधने वा या व्याप्तिस्तज्ज्ञानं वा तदुभयविरोधित्वेन व्यभिचारवारकत्वस्येष्टान्याघातकत्वादित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षतया दूषकत्वं सत्प्रतिपक्षतयेति सावधारणम्, तन्नेतरव्यवच्छेदमुपपादयति तथाहोत्यादि । आर्द्वेन्धनविर- हस्य च दर्शनादिति । आर्द्वेन्धनस्य धूमव्यापकत्वनिश्चये तदभावस्य व्यापकाभावत्वेनावधारणे धूमाभावनिश्चये व्यभिचारनिश्चयादनिश्चयो यदि स्यात् स्यादप्यसिद्धिस च नास्त्येव अपि तु धूमव्या- पकत्वेन सन्दिग्धस्य वह्निमत्त्वस्य धूमव्यापकत्वेन सन्दिग्धार्द्वेन्धनवत्त्वाभावस्य च दर्शने चेत्यर्थः व्याप्यनिश्चयो हीति । इयञ्च सत्प्रतिपक्षतैवेत्यन्वयः, इयं व्याप्यनिश्चयेन व्याप्यत्वासिद्धिः,सत्प्रं-