न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तवके ] अनुपलब्धेर्धर्मान्तरत्वखण्डनम् । ४३३

---

न्यन्मेलनं मिथः प्रत्यासत्त्यादिशब्दवाच्यं तदुपक्षयः, न तर्हि क्वचिच्चक्षुः कारणं स्यादिति । न हि रूपाद्युपलब्धिमध्यसन्निकृष्टमेतदुपजनयति । अथाधिकरणस- मवेतकिञ्चिदुपलम्भो ऽपि तद्विषयाभावग्रहे ऽनुपलब्धेरपेक्षणीयः , ततस्तत्रेयं चरि- तार्थम्, वाय्वादिवु तु रूपाद्यभावप्रतीतिरानुमानिकी । तथा हि अनुपलब्ध्या ह्यनुमीयते—अयं नीरूपो वायुरिति । न असिद्धेः । न ह्युपलम्भाभावो भवतामभा- वोपलम्भः, उपलम्भस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमात् । प्राकट्याभावेनानुमेय इति चेन्न । वायौ रूपवत्त्वाप्राकट्याभावस्याप्यसिद्धेः, रूपाभावेन समानत्वात् । व्यवहा-

बोधनी ।

तत्साध्यमस्ति यत्रोपक्षयः तस्य स्यात् किं तु परिपूर्णानां कारणानामेव तथात्वादिति । नन्वस्ति मेलनं नाम तत्त्वान्तरं क्षयविषय इत्याह अथ इति । एवं हि रूपादिज्ञानेष्वर्थसंनिकर्षसंपादनोपक्षीर्णं चक्षुर्न कारणं स्यादित्याह तदुपक्षय इति । नन्वभावाधिकरणसमवेतस्य कस्यचिद्वस्तुनः प्रतिप्र- गिग्राहकेणेन्द्रियेणोपलम्भोऽभावग्रहणे सहकारित्वेनानुपलब्धेरपेक्षणीयस्तत्रे दमिन्द्रियमुपक्षीयत इत्या- ह अथाधिकरणसमवेतकिञ्चिदिति । तर्हि वायौ रूपाभावप्रतीतिर्न स्यात् तत्र वस्त्वन्तरस्य चक्षुषानुपलम्भादित्याशङ्क्य स एवाह वाय्वादिव्विति । न इति । न तत्राभावप्रमाणगम्योऽ- भावः अनुपलब्धिलिङ्गानुमेयत्वादिति । न इति । असिद्धेरनुपलब्धेरज्ञातासिद्धत्वादिति । न ताव- दभावप्रमाणात्सिद्ध्यतीत्याह नहि इति । ऐन्द्रियकस्याभावो हि भवतामभावगम्य इति । ननु रूपोपलम्भ- जन्यस्य प्राकट्यस्याभावेन वायौ रूपानुपलम्भोऽनुमीयत इत्याह प्राकट्याभावेन इति । वायौ रूपा- -भावस्येव प्राकट्याभावस्यापि नाभावप्रमाणात्सिद्धिरित्याह न वायौ इति । नन्वस्तु वायौ रूपव्यवहाराभा- वेन प्राकट्याभावोऽनुमेय इत्याह व्यवहाराभावेन इति । व्यवहाराभावस्यानैकान्तिकत्वान्न प्राकट्या-

प्रकाशः ।

धित्वमनुपलब्धेर्योग्यत्वं, तत्र न चक्षुरुपक्षय इति भावः । न हीति । विषयप्रत्यासत्ताविन्द्रियान्यथा- सिद्धा क्वचिदपि इन्द्रियं करणं न स्यात्, अप्रत्यासन्नस्याऽजनकत्वादित्यर्थः । तद्विषयेति । अधि- करणनिष्ठाभावग्रहे इत्यर्थः । वाय्वादिश्विति । चक्षुःसन्निकृष्टे वायौ चक्षुषा तद्धर्माग्रहे वायौ रूपा- भावधीर्नाध्यक्षा, किन्त्वनुमितिरिति नेयं तत्र सामग्रीत्यर्थः । असिद्धिमेवोपपादयति न हीति । वायौ रूपाभावधीर्नानुपलब्धिलिङ्गजन्या, अनुपलब्धेरज्ञानात्, आप्तवाक्यस्यापि तद्बोधकस्याभा- वात् । न चोपलब्धेरनुपलब्धिरज्ञातेव तद्द्वाथिका । उपलब्धेरतीन्द्रियत्वेन योग्यानुपलम्भेनानु- पलब्ध्यभावस्य ज्ञातुमशक्यत्वात्, अनुपलब्धिमात्रस्य चाभावाग्राहकत्वादित्यर्थः । उपलम्भकार्य- ज्ञातताया अभावेनोपलम्भाभावोऽनुमीयते इत्याह प्राकट्येति । वायौ रूपाभाववद्रूपाप्राकट्याभाव- स्यापि दुर्महत्वं, यदि च स योग्यानुपलब्धिगम्यस्तर्हि रूपाभावोऽपि तथाऽभ्युपेयस्तुल्ययोगक्षेमत्वा- दित्याह वायाविति । रूपज्ञानाभावे लिङ्गान्तरमाह व्यवहारेति । दृश्यमानो व्यवहाराभावो लिङ्गं,

प्रकाशिका ।

उपलम्भेति । उपलम्भस्य ज्ञातताचरमकारणतया ज्ञातताव्याप्यत्वादिति भावः । प्राकट्याभावलिङ्गत्व- भ्रमं निवारयति रूपज्ञानाभाव इति । न चेति । अग्रिमग्रन्थेन कायेत्यादिगतार्थमिति शङ्कया विकल्पयति दृश्यमान इति । व्यवहारसामान्याभावस्य नानैकान्तिकत्वमिति विकल्पयति

मकरन्दः ।

णीयस्यान्यत्रानुपक्षीणस्येन्द्रियस्याभावग्राहकत्वं सिद्धमिति भावः । उपलम्भेति । उपलम्भस्य ज्ञाततायां चरमकारणत्वात्तदभावेन तदभावोऽनुमीयते इत्यर्थः । प्राकट्याभावलिङ्गत्वभ्रमं वारयति रूपज्ञानाभाव इति । न चेत्यग्रिमग्रन्थेन गतार्थत्वात् कायेऽत्यादि व्यर्थमिति विकल्पयति दृश्य- मान इति । ननु व्यवहारसामान्याभावस्य क्वाप्यसिद्धेरनैकान्तिकत्वमसिद्धमिति विकल्प्य योजयति

---

५५ न्या० कु०