न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

चतुर्थस्तवके ] स्मृतेर्मानान्तरत्वखण्डनम् । ४७१ विशेषणायाश्च बुद्धेर्विशेष्यानुपसंक्रमात् कथमेवं स्यात् । न । उत्पन्नमात्रस्यैव बाह्यविषयज्ञानस्यालोचनात् । ततस्तत्पुरःसरं प्रथमत एव तज्जातीयस्य ज्ञानान्त- रस्य विकल्पनात् । इन्द्रियसन्निकर्षस्य तदैव विशेषणग्रहणलक्षणसहकारिसम्पत्तेः । व्यक्त्यन्तरसमवेतमपि हि सामान्यं गृहीतं तदेवेत्युपयुज्यते, अन्यथा अनुमानादि- प्रकाशः । इति नोक्तदोष इत्यभिप्रेत्याह उत्पन्नेति ॥ व्यवसायानाशक्षणोत्पन्नज्ञानान्तरे ज्ञानत्वविशिष्टज्ञानं प्रथमत एव जायते, व्यवसायानिष्ठविशेषणस्य ज्ञानत्वस्य निर्विकल्पकेन विषयीकृततया सम्भूतसामग्रीकत्वात् , तन्निष्ठतया विशेषणज्ञानस्य गौरवेणाप्रयोजकत्वात् । नन्वन्यव्यक्तिसमवेतत्वेन विशेषणज्ञानं न विशिष्टज्ञानजनकं, घटान्तरवृत्तित्वेन गुणक्रियादीनां विशेषणानां ज्ञानेऽपि घटान्तरे तद्विशिष्टज्ञाना- नुत्पादात् । ग्राह्यव्यक्तिवृत्तितया च तस्य प्रकृतेऽसम्भवात् । तदुत्पादानन्तरं ग्राह्यज्ञानव्यक्ति- नाशात् प्रत्यक्षानुपपत्तेरित्यत आह व्यक्त्यन्तरेति ॥ व्यक्त्यन्तरवृत्तित्वेनापि ज्ञानत्वस्य ज्ञानं तज्जातीयव्यक्त्यन्तरेषु विशिष्टज्ञानं जनयति, विशेषणस्य ज्ञानत्वस्याभेदात् । यथा पर्वतोऽ- भिमानित्यनुमितिमन्त्यव्यक्तिनिष्ठतया वह्निमत्त्वस्य विशेषणस्य ज्ञानं जनयति, वह्निभेदेऽपि वह्नि- मत्त्वस्य उपाधिर्विशेषणस्याभेदात् , अन्यथा अनुमित्युच्छेद इत्यर्थः ॥ ननु ज्ञानान्तरस्य निर्विकल्पकविषयस्य सविकल्पकवेद्यस्योत्पत्तौ हेत्वभावः, अनुमिनो- मीत्यनुव्यवसाये तदसम्भवश्च, सामग्र्यऽभावात् । उच्यते । आत्ममनःसंयोगस्य ज्ञानात्म- प्रकाशिका: । ज्ञानस्येत्यादिग्रन्थेन प्रकाशकृदेव व्यक्तीकरिष्यति । अत एव तत्र मानान्तराभावादिति पूर्वदूषणम- पास्तम् , तादृशनिर्विकल्पके प्रत्यक्षस्यैव मानत्वात् । तज्जन्यविशिष्टज्ञानस्य वा मानत्वात् । ननु इन्द्रिय- सन्निकर्षादिसामग्रीवलादेव तादृशं प्रत्यक्षं स्यादत आह अनुमिनोमीति । तत्रानुमित्यनन्तरस्य सिद्धयप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । व्यवसायानाशक्षणे तद्विशेष्यकं न ज्ञानं किन्त्वात्मविशेष्यकमिति मकरन्दः । दोष इति भावः । ननु सामग्रीवलात्प्रत्यक्षं सम्भवत्येवेत्यत आह अनुमिनोमीति । क्वचित् प्रत्य- क्षस्य सम्भवेऽपि तत्रानुमितित्वस्य बाधादनुमित्यन्तरस्य सिद्धसावनेनानुत्पादात्तत्रासम्भव एवे- टिप्पणी । मिति । प्रथमज्ञानाशक्षणोत्पन्नस्वस्थितिक्षणोत्पन्नसविकल्पकविषयीभूतं तदानीं तस्य निर्विकल्पका- सम्भवात् सविकल्पकारणस्य विशेषणनिर्विकल्पककस्य प्राग्भूतत्वात् । किञ्चिच्चावेद्यमिति । प्रतिबन्धकीभूतबहिरर्थप्रत्यक्षसामग्रीक्षणोत्पन्नन्तदुत्तरक्षणे बहिरर्थप्रत्यक्षस्यैवोत्यादात् । प्रथमत एव जायत इति । एतेन तन्निर्विकल्पकापेक्षाप्यवच्छेदः, विशेष्यज्ञानस्याकारणत्वात् । ग्राह्य- व्यक्तिवृत्तितयेति । तथाचान्यवृत्तित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं वाच्यं स्यात् तदभावस्य च कारणत्वं तदपेक्षया लाघवात्तद्वृत्तितया विशेषणज्ञानस्य कारणत्वमेव वाच्यमिति भावः । एतेन ग्राह्यव्यक्ति- वृत्तितयेत्यस्य नासङ्गतिः । विशेषणज्ञानत्वस्याभेदादिति । तथाचैतादृशस्थले नोक्तप्रतिबन्ध- कत्वस्य कारणत्वस्य चावश्यकत्वमिति भावः । विशेषणस्याभेदादिति । इदञ्च सामान्यलक्षणान- भ्युपगमेन तदभ्युपमे क्वचित् पर्वते कस्यचिद् वह्निज्ञाने तत्पर्वतवृत्तितयापि तद्वह्नेर्ज्ञानात् । यद्वा यत्रानुमितिपूर्वं महानसादावेव वह्निमत्वं गृहीतं तदभिप्रायेण योजनेयम् । अन्यथानुमित्यु- च्छेद इति । उक्तप्रतिबन्धकत्वे कारणत्वे च । उत्पत्तौ हेत्वभाव इति । बहिरर्थविषयकप्रथम- ज्ञानसामग्र्यास्तदुत्पत्तिक्षणे सत्त्वे तस्याः प्रतिबन्धकत्वाज्ज्ञानत्वनिर्विकल्पकमेव न स्यात् । ज्ञानोत्प-