न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तवके ] सिद्धसाधनस्यानुमानदूषकत्वसमर्थनम्। २५ प्रकाशः। र्थत्वात्। अत्र च श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या मननस्येष्टसाधनत्वावगतेः श्रौते ज्ञाने-वृत्तेऽपि मननस्यासिद्धत्वात् तत्रेच्छा भवत्येवेति न सिषाधयिषाविघटनद्वारादूषणभावस्य सिद्धसाधन- स्यावकाशः, इच्छाविषयतावच्छेदकरूपवत्सिद्धेः सिद्धपदेन विवक्षितत्वात्। अत एव सिद्धसा- धनं दशाविशेषे दोषः, पृथक् च न दूषणम्, असिद्धयुपजीव्यत्वेऽपि बाधवत् स्वतौ दूषकत्वा- भावात्, किन्तु दूषकतायामुपाधेरिव परमुखनिरीक्षकत्वात्। भवेदेवं यदि सिषाधयिषाघटितं पक्षत्वम्। तदेव न। तस्य विशेषणतोपलक्षणतयोरुभयत्रापि दोषात्। योग्यतायाश्च तदवच्छेद- प्रकाशिका। वच्छिन्नविषयत्वरूपमेवेति। ननु सिद्धीच्छाविरोधिन्याः श्रौतप्रतेपत्तेर्विद्यमानत्वात् कथं सिपाध- यिषा अत आह— इच्छाविषयेति । नचैवं निरन्तरानुमितीच्छायामनुमित्यानन्त्यापत्तिः। परा- मर्षस्य प्राथमिकत्वे अनुमितिकाले तन्नाशात्, सिषाधयिषायाश्च तथात्वे तस्या एव तत्काले नाशात्। न च लिङ्गोपधानपक्षे प्रसङ्गः। अनुमितिद्वयस्येष्टत्वात्। उत्तरकालं च सिषाधयिषाविर- हेणाप्रसङ्गात्। मिश्रास्तु विषयान्तरसञ्चारस्य प्रतिबन्धकत्वान्नानुमित्यानन्त्यम्। अन्यथा सिषाधयिषोत्तरसिद्धिप्रागभावावच्छिन्नकालस्यैव सिषाधयिषापदार्थत्वेन लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानपक्षे तदानन्त्यापत्तिरित्याहुः। तच्चिन्त्यम्। सर्वापेक्षया भिन्ने विषये अनुमितिसामग्र्या बलवत्वेन विषयान्तरसञ्चारास्याभावात्। यदपि तैरुक्तमेकस्योभयसामग्रीत्वे अनुमितिसामग्रीवलवत्वं भिन्ने विषये इह त्वनुमितिसञ्चारसामग्र्योर्भिन्नतया नानुमितिसामग्रीवलवत्वमिति। तदपि चिन्त्यम्। तद्देशस्थितवृक्षादीन्द्रियसन्निकर्षकालेऽनुमितेरनुभूयमानत्वादिति। अत एव = सिषाधयिषादूष- कताप्रयोजकविघटनकदाचित्कत्वादेवेत्यर्थः। पृथङ् न दूषणमित्यत्र हेतुमाह—असिद्धीति। विशेषणेति। परामर्शपूर्वमेव नाशान्न विशेषणत्वम्, अतिप्रसङ्गान्नोपलक्षणत्वमित्यर्थः। मकरन्दः। अत्राहूः विषयसिद्धिः साक्षान्नेच्छानिवर्तिका, उत्पन्नायास्तस्या विरोधिगुणनिवर्त्यत्वात्। तस्मात्तद्धेतोरसिद्धत्वज्ञानस्य विघटनद्वारा इच्छान्तरनोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वेन तथात्वं वाच्यम्। ततः प्रकृते सिद्धश्रुत्पादमात्रेणैव सिद्धौ सत्यां तदसिद्धत्वभ्रमसंशयाभावात्। धनादिस्थले च तत्सम्भ- वेन ज्ञप्तिपर्यन्तानुसरंणमिति। इच्छेति। न चैवं निरन्तरानुमितित्वेनेच्छायां निरन्तरानुमित्यापत्तिः, इष्टत्वात्। न चानु- मित्यानन्त्यम्। तृतीयक्षणे परामर्शस्यैव विनाशात्। न च लिङ्गोपधानमतेऽनुमित्यात्मकपरामर्ष- मादाय तदापत्तिः। अनुमितिद्वयस्येष्टत्वात्। उत्तरकालं च सिषाधयिषानाशादेव तदापत्त्य- भावात्। यत्तु विषयान्तरसञ्चारसामग्रीबलवत्त्वान्न तथाऽनुमितिरिति। तच्चिन्त्यम्। भिन्ने विषये प्रत्यक्षसामग्रीतोऽनुमितिसामग्र्या वलवत्त्वात्। अत एव परामर्शानन्तरं न परामर्शान्तरं, तदनुव्यवसायो वा। अन्यथा सिद्धसाधनस्थले तत्सामग्र्या एव प्रतिबन्धकत्वसम्भवे सिद्धेर- प्रतिवन्धकत्वे तदभावरूपपक्षताया हेतुत्व एव मानाभावात्। अत एवेति। दूषणत्वप्रयोजकसिषाधयिषाविघटनस्यासार्वदिकत्वादेवेत्यर्थः। द्वितीये हेतु- माह। असिद्धीति। वस्तुतो ज्ञायमानप्रतिवन्धकत्वाभावादेव न हेत्वाभासत्वम्। साध्यञ्च न यथा हेत्वाभासस्तथोक्तमनुमानप्रकाशे। विशेषणेति। लिङ्गदर्शनादिना तन्नाशाद् न विशेषणत्वं, सिद्धसाधनस्थलेऽप्यतिप्रसङ्गान्नोपलक्षणत्वमित्यर्थः। साधकप्रमाणपदं सिद्धिपरम्। तेन घनग- र्जितस्थले परामर्शत्मकसाधकप्रमाणमादाय; नाव्याप्तिः। सिद्धयुपहितप्रमाणपरं तदित्यन्ये। ४ न्या० कु०