न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पंचमस्तबके ] ईश्वरसाधनम् । ५४३ शास्त्रानपेक्षणात् , तस्या मनोवेद्यत्वात् । अप्राप्ते च शास्त्रानवकाशात् । तद- भिधाने च स्वर्गकाम इति कर्तृविशेषणपौनरुक्त्यात् , तदा हि यजेतेत्यस्यैव याग- कर्त्ता स्वर्गकाम इत्यर्थः स्यात् । यदि च फलविषयैव साधनविषयं प्रयत्नं जनयेत्; अन्यत्रापि प्रसुवीत, निया- मकाभावात् । हेतुफलभाव एव नियामक इति चेत् । न । अज्ञातस्य तस्य निया- मकत्वे लिङं विनाऽपि स्वर्गेच्छातो यागे प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । ज्ञातस्य तु तत्साधन- त्वस्य नियामकत्वे तदिच्छयैव तत्र प्रवर्त्तयतु । यो यत्कामयते स तत्साधनमपि कामयत एवेति नियमात् । न च सा तदानीं सती । न च तज्ज्ञानमेव प्रयत्नजनकं, तच्च लिङा क्रियते इति युक्तम् । स्वर्गकामो यागचिकीर्षावानित्यतोऽपि प्रवृत्ति- प्रसङ्गात् । लिङो वेच्छां प्रतीत्यानिच्छन्नपि सर्वः प्रवर्त्तेत । स्वसम्बन्धितया तद्वग- मस्तथा न तु सामान्यत इति चेत् । न । प्रथमपुरुषेण तदभिधाने तस्याविध्यर्थत्व- प्रसङ्गात् । ओदनकामस्त्वं पाकचिकीर्षावानित्यतोऽपि प्रवृत्त्यापत्तेश्च । अपि च, सङ्कल्पज्ञानात् यदि प्रयत्नो जायेत तथापि सङ्कल्पस्य कुतो जन्म किमर्थञ्च ? सङ्कल्पज्ञानादेव, प्रयत्नार्थञ्चेति चेत् । नन्विच्छाविशेषः सङ्कल्पः; स तावत् सुखे स्वभावतः, तत्साधने चौपाधिकः, सङ्कल्पविषयस्तु कथम् ? तत्साध- नत्वादेवेति चेत् । तर्हि तत्साधनत्वज्ञानात् न तु सङ्कल्पस्वरूपज्ञानाद्भवितुमर्हतीति । प्रकाशः । किमतो यद्येवमित्यत आह अप्राप्ते चेति । अवकाशे वा फलेच्छाया लिङैवोक्तत्वात् स्वर्गकाम इति पुनरुक्तरूपसङ्कारापत्तिरित्यत आह तदभिधान इति । ननु समानविषयक तयेच्छाप्रवृत्त्योर्हेतु हेतुमद्भाव एव कुतः इत्यत आह— यदि चेति । अन्यत्राप्यसाधनेऽपीत्यर्थः । नियामकमाह हेतुफलेति । फलेच्छा तत्सा- धन एव प्रयत्नमुत्पादयति नान्यत्रेत्यर्थः । यदि स्वरूपसन्नेव हेतुफलभावः प्रवृत्तिनियामकः, तदा स्वर्गकामो यजेतेत्यादिविधिजन्यज्ञानं विनाऽपि स्वर्गसाधने प्रवृत्त्यापत्तिरित्याह अज्ञातस्येति । भ्रमादसाधनेऽप्रवृत्त्यापत्तेश्चेति भावः । अथ ज्ञातः, तदा फलसाधनेच्छैव तत्साधने प्रवर्त्तयतु समा- नविषयत्वादित्याह ज्ञातस्य त्विति । ननु साधनविषया नेच्छा तस्य निसर्गसुन्दरत्वाभावादित्यत आह यो यदिति । अस्तु साध- नविषयैवेच्छा प्रयत्नजननी लिङर्थ इत्यत आह न चेति । साधनेच्छा न लिङः श्रुतिकाले सती- त्यर्थः । ननु साधनेच्छायास्तत्काला सत्त्वेऽपि तज्ज्ञानादेव प्रवृत्तिः स्यादित्यत आह न चेति । तच्चेति । साधनविषयेच्छाज्ञानमित्यर्थः । यदि च साधनेच्छाज्ञानादेव प्रवृत्तिः, तदा स्वेच्छानु- त्पत्तिदशायामपि ततः प्रवर्त्तेतेत्याह लिङो वेति । यजेतेत्यतः साधनेच्छाज्ञानं जातं, न तु स्वस- म्बन्धितया, तादृशश्च प्रवर्त्तरूप , अतो नानिच्छन्नपि प्रवर्त्तेतेत्यत आह स्वसम्बन्धितयेति । एवं यजेतेत्यस्य विध्यर्थत्वं न स्यात्तस्य स्वेच्छाज्ञानाजनकत्वादित्याह प्रथमेति । किमर्थमिति । इच्छाज्ञानादेव प्रवृत्तौ किमर्थमिच्छोत्पादनमित्यर्थः । कुत इति प्रश्ने सङ्क- ल्पज्ञानादित्युत्तरं, किमर्थमित्यत्र तु, प्रयत्नार्थमिति । इच्छाविशेषः,-कुर्यामित्याकारः । स्वभा- वतः-सुखज्ञानस्य स्वविषयविषयकेच्छाजनकस्वभावत्वादित्यर्थः । औपाधिकः-तत्साधनताज्ञानजन्य इत्यर्थः । सङ्कल्पस्तु न फलं न वा तत्साधनमिति नेच्छाविषयः, न च सङ्कल्पज्ञानात् फलसाधन एवेच्छा, ज्ञानस्य स्वसमानविषयकेच्छाजनकत्वनियमादिति भावः । तत्साधनत्वादेवेति । पर- म्परया फलसाधनत्वज्ञानादेवेत्यर्थः । तर्हीति । तथा चेष्टसाधनतैव विधिः स्यान्न सङ्कल्पः, तेन रूपेणाप्रवर्त्तकत्वादिति भावः ।