न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] न्यायाङ्गसंशयबीजविप्रतिपत्तिनिरूपणम् । ३५ प्रकाशः । परलोके तु, समानकालीनानेकावृत्तिशरीरवृत्तिजातित्वं दुःखानवच्छेदकत्वासमानाधिकरणवृत्ति प्रकाशिका । समानकालीनेति । शरीरं दुःखानवच्छेदकमित्यत्र प्रसिद्धाप्रसिद्धपक्षत्वे बाधाश्रयासिद्धी, जातिपक्षत्वेऽपि तथा, अतो जातित्वं पक्षः । एककालीनेऽनेकस्मिन् न वर्त्तते अथ च शरीर- वृत्तिर्या जातिस्तत्त्वं दुःखानवच्छेदकत्वानधिकरणधिकरणवृत्ति न वेत्यर्थः । अत्र विधिप्रसिद्धिः पट- रूपवृत्तिप्रमेयत्वादौ, निषेधप्रसिद्धिरत्वाकाशादौ, विधिकोटिर्नैयायिकानां निषेधकोटिश्च परेषाम् । सत्तावृत्तित्वेन सिद्धसाधनवारणायावृत्तीत्यन्तम् । तत्राप्यनेकावृत्तिजातित्वमप्रसिद्धमिति समान- कालीनेत्यनेकविशेषणम् । न च दुःखानवच्छेदकं यदहोरात्रावच्छिन्नं भिन्नमेव शरीरं तदादाय सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । (१) दुःखस्वरूपयोग्यत्वमात्रस्य दुःखानवच्छेदकत्वपदार्थत्वात् । यत्तु तद- धिकरणानधिकरणत्वमेवासामानाधिकरण्यमिति न तदादाय सिद्धसाधनमिति । तत्तुच्छम् । तथासति सत्तामादाय सिद्धसाधनाप्रसङ्गेनावृत्तीत्यन्तस्य वैयर्थ्यात् । परिमाणभेदभिन्ननानाकालीनकुष्माण्डादि फलवृत्तिजातिमादाय सिद्धसाधनवारणाय शरीरवृत्तीति । न च तस्यां जातौ मानाभावः, मीनादिशरीरवृत्तिजात्या सह तुल्यव्यक्तिकत्वात् । मिथ्यास्तु कारणविशेषप्रयोज्यशब्दवृत्तिजातिमा- दाय सिद्धसाधनवारणाय शरीरवृत्तिपदमित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । कदम्बगोलकन्यायेन शब्दोत्पत्तौ मकरन्दः । न्त्विति । नन्विदं बाधितं, धर्मत्वाधर्मत्वयोः परस्पराव्याप्यत्वाददृष्टत्वस्य च जातित्वाभावादित्य त आह । अदृष्टत्वञ्चेति । यत एवादृष्टत्वं न जातिरत एव तद्व्याप्यजात्यव्याप्यतया धर्मा- धर्मत्वे साक्षाद् व्याप्ये इति भावः । समानेति । अत्र विधिकोटिर्नैयायिकानाम्। नेति बौद्धानाम् । यद्यपि तादृशजातिर्दुःखानवच्छे- दकत्वासमानाधिकरणेत्येतावत्तैव दुःखानवच्छेदकशरीरसिद्धाविष्टसिद्धिस्तथापि चैत्रत्वादेस्तादृशजातेः पक्षीकरणे बाधाद् अन्यस्याश्चाप्रसिद्धेरिति पक्षविकल्पमिया तादृशजातित्वं पक्षीकृतम् । दुःखानव- च्छेदकत्वासमानाधिकरणवृत्तित्वं दुःखानवच्छेदकत्वानधिकरणधिकरणवृत्तित्वं विवक्षितम् । एवञ्च सत्तावृत्तित्वेन सिद्धसाधनवारणार्थमाह, अवृत्त्यन्तम् । अनेकावृत्तिजातित्वमप्रसिद्धमिति समानका- लीनपदम् । तदर्थश्च समानकालोत्पत्तिकत्वम् । एवञ्चात्मत्वमनस्त्वादिवृत्तित्वेन सिद्धसाधनवारणार्थं शरीरवृत्तीति । केचित्तु कारणविशेषप्रयोज्यशब्दवृत्तिजातेस्तथात्वेन सिद्धसाधनवारणाय शरीरवृत्तिपदमित्याहुः। टिप्पणी । गुणत्वव्याप्यजात्यव्याप्यत्वरूपसाक्षाद्व्याप्यत्वस्य न हानिः । शरीरवृत्तिजातित्वमिति । स्वर्गसद्भावेऽपि नारकीयशरीरवृत्तिजातौ चार्वाकसाध्यप्रसिद्धिः स्यात्, जातित्वावच्छेदेन साध्य- तायां गौरवं स्यादतो जातित्वपर्यन्तानुधावनम् । जलदे प्रसिद्धाप्रसिद्धपक्षत्वे बाधाऽऽश्रयासिद्धी इत्यतो जातित्वानुधावनमिति । दुःखानवच्छेदकत्वासमानाधिकरणवृत्तीत्यस्य दुःखानवच्छेदक- (१) इदन्तु चिन्त्यम् । अवच्छेदकतया दुःखं प्रति तादात्म्येन तस्यकारणत्वात् तदवच्छेद- कत्वमेव योग्यत्वम् । तदवच्छेदकं च यदि दुःखानवच्छेदकचैत्रादिशरीरनिष्ठं तत्तद्व्यक्तित्वं तदोक्त- दोपतादवस्थ्यम् , यदि चैत्रत्वादिकं तदा तस्य सुखावच्छेदकेऽपि सत्त्वेन कुतो न तन्न दुःखो- त्पत्तिः । न चादृष्टविशेषादिरूपसहकारिविरहान्नेति वाच्यम् । तथासत्यनेककारणत्वापेक्षया शरी- रत्वेनैव कारणत्वे लाघवेन तस्यैव स्वीकरणीयत्वापत्तेः । स्वर्गिशरीरे च सहकारिविरहादेव न दुःखमिति साध्याप्रसिद्धिरिति ।