न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [४ कारिकायां

बोधनी । अत्रोभयत्रापि व्यतिरेकेण गगनं दृष्टान्त इति । ननु सापेक्षत्वेऽपि कादाचित्कत्वानुपपत्तिः,-अपे- क्षणीयस्य सदातनत्वेन कार्यस्यापि सदातनत्वप्रसङ्गात् । तथाच निरपेक्षादिव सापेक्षादपि व्यावृत्तेः कादाचित्कत्वहेतुरसाधारणः स्यादित्यत्राह-अनादित्वादिति । न हि कारणस्य सदातनत्वं, तस्याप्यपेक्षणीयान्तरसम्भवात् , न चानवस्था, कार्यकारणप्रवाहस्यानादित्वा- दिति । यद्वा, कारणान्तरानपेक्षत्वेऽपि भावस्योत्तरकोटिना प्रध्वंसमात्रेण कादाचित्कत्वोपपत्तेर्नैदं सापेक्षत्वव्याप्तमित्याशङ्कयाह-अनादित्वादिति । निरपेक्षत्वे कार्यस्यानादित्वप्रसङ्गात् सापेक्ष- परम्पराप्रवाहस्यानादित्वादिति । नन्वेकमेकजातीयं वा किञ्चित् कारणमस्तु, तथा च विवक्षितकारणासिद्धेर्न तदर्थमुपदेशां- पेक्षेति तत्राह—वैचित्र्यादिति । विचित्रकारणाभावे कार्यवैचित्र्यं न स्यात् , अस्ति च तदिति । अस्तु तर्हि दृष्ट एव विचित्रो हेतुर्जगद्वैचित्र्यस्य,तथाच विवक्षितासिद्धिस्तदवस्थेत्यत्राह- विश्ववृत्तित इति । तावन्मात्रहेतुत्वे प्रेक्षावतो विश्वस्य पशुपुत्रार्थं यागादौ प्रवृत्तिर्न स्याद् , दृश्यते चासौ, तस्माद्यागादिरपि कारणमिति । तर्हि यागादिरूपमेव कारणमस्तु, तथापि

प्रकाशः। तथाहि; कार्यकारणभावानभ्युपगमे परप्रतिपत्तिफलकवचनप्रयोगानुपपत्तेः । यथा यथा तन्निरा- करणाय प्रयत्नस्तथा तथा तस्यैवापत्तेरिति व्याघात एवेत्यर्थः । तथापि साधकं विना न तत्सिद्धि- रिति चेत् , तत्राह । सापेक्षत्वादिति । विवादपदस्य सापेक्षत्वात्=सहापेक्षया वर्त्तमानत्वात् कादाचित्कत्वादित्यर्थः । तच्च किञ्चित्कालासंबंधित्वे सति किञ्चित्कालसंबन्धरूपं कार्याणां प्रत्यक्षसिद्धमित्यनन्यथासिद्धमेतत् । एतस्मादनन्तरमिदं भवतीत्यदभावे नेति प्रत्यक्षमेव कार्यकार- णभावे मानम् । अत एव प्रागभावस्य कादाचित्कत्वेऽपि न तत्र तत्सिद्धिः । प्रागसत्त्वस्य विव-

प्रकाशिका। प्रामाणिके कारणत्वे निषेधोऽपि नास्माकमिति कुतो व्याघात इत्यभिप्रेत्याह । तथापीति । सा- पेक्षत्वादित्यस्य सहेतुकत्वादित्यर्थे हेतुरस्तीति साध्यवैयधिकरण्यं सहेतुकत्वे च साध्ये साध्यावि- शेष इत्यत आह । कादाचित्कत्वादित्यर्थ इति । साध्यञ्च सहेतुकत्वमिति भावः । किञ्चि- दिति । कारणत्वाभिमानानन्तरकालासम्वन्धित्वे सति तदभिमातोत्तरकालसम्बन्धित्वमित्यर्थः । ननु- सहेतुकत्वे साध्ये साध्याप्रसिद्धिस्तदवस्थैव निरुक्तकादाचित्कत्वज्ञानसहकृतप्रत्यक्षगम्यत्वेऽपि कारणता याः प्रागभावप्रतियोगिककारणताग्रहप्रसङ्ग इति प्रत्यक्षं विशिनष्टि एतस्मादिति । मानं=करणं न तु मितिः, उक्तप्रत्यक्षस्य कारणत्वाविषयकत्वाद् । विशेषणफलमाह अतएवेति । उक्त प्रत्यक्षस्य तत्रास- म्भवादित्यर्थः । कादाचित्कत्वेऽपि यथाश्रुतकादाचित्कत्वेऽपि । लिङ्गत्वपक्षेऽपि न प्रागभावे व्य- भिचार इत्याशयेनाह प्रागिति । कार्यविशेष्यकं कारणताग्राहकं प्रत्यक्षमुक्त्वा कारणविशेष्यकं तदाह

मकरन्दः । -थापि तन्मतेनैव तत्पक्षाभावसाधनमुपन्यस्तमिति मन्तव्यम् । यद्वा एतदस्वरसादेव व्याघातमा- लम्बते । तथाहीति । यत्तु, यतः सापेक्षत्वादिति पञ्चमीद्वयमसंगलग्नमिति कुसृष्टिव्याख्यानमिति । तन्न । यतो हेतुरस्तीति हेतुहेतुत्वेन सापेक्षत्वादित्यस्य सङ्गतत्वात् । सुहृद्भावेनाह । तथापीति । एताव- न्मात्रं प्रागभावसाधारणमतः प्रत्यक्षं विशिनष्टि । एतस्मादिति । तत्फलमाह । अत एवेति । उक्तप्रत्यक्षस्य तत्रासम्भवादेवेत्यर्थः । प्रत्यक्षपरतायां प्रागभावे कादाचित्कत्वस्य व्यभिचारेऽप्य- दोषः । लिङ्गत्वेनाप्यग्रे तदभिधानात् । तदभिप्रायेणाह । प्रागिति । प्रकारान्तरेण प्रागभावव्या-