एक ओंकार सतनाम (जपुजी साहिब व संत दृष्टान्त)

प्रमाणाभावाद् देहादेः, न त्वात्मा ज्ञेयत्वं; न स्वयं ज्ञेयत्वं, न प्रमाणाभावे परस्याप्यन् अयं नाहं प्रत्यय विषयः, तस्माद् अह प्रत्ययेन सहैव आत्मा भासते इत्येवं स्वप्रकाश इति भावार्थः ॥६॥ “अहं कर्ता ममेदं कार्यम्” उक्त दृष्टान्तस्य दान्तिकमाह— अथो अन्वयोऽपि कस्माद् दृश्यते? घटादाविव मयि ज्ञानस्य भावाभावौ न दृश्यते इत्यर्थः ॥४०--यथा, घटादौ, घटा-भाव--अभावयोः मयि ज्ञानमुदेति तद् घटम् अन्तं नाहं जानामीति मयि अज्ञानं चोदयति तद् मयि ज्ञानात् पूर्वं घटाभावो मयि ज्ञानम् अभावो न भवति; किन्तु ज्ञातम् इति व्यहारो भवति; ज्ञानाभावाद् घटम् अजानन् इत्येवं ज्ञानाभाव व्यवहारो दृश्यते; मयि घटज्ञानस्य उत्पत्ती सत्यां पश्चाद् घटस्य भावः ज्ञायते इत्येवं दृश्यते; अत्र मयि ज्ञानस्योदयात् पूर्वं घटोऽप्यभावः इति दृश्यते, तद् वन्मयि ज्ञानम् उदयात् पूर्वं घटाभावो ज्ञानाभावेन सह मयि भावाभावौ दृश्येते; मयि तु ज्ञानस्य पश्चाद् घटभावो ज्ञायते इति ज्ञानं च मय्यस्ति घटादयः सन्ति, घटादिकं मयि ज्ञानेन विना न दृश्यते; अहम् अतो ज्ञानं मयि न दृश्यते इत्युक्ते ज्ञानस्य अभावो दृश्यते; मयि घटादिकं ज्ञायते चेत् ज्ञानस्य भावो दृश्यते; एवं मयि भावाभावौ दृश्येते इत्याह--यथा घटादाविति; अहं ज्ञानं, घटादयो ज्ञेया इति ज्ञाने ज्ञेयान्तराभावे अज्ञानं मयि दृश्यते; अतो मयि ज्ञानस्य अभावोऽपि दृश्यते; ज्ञानं चेद् घटादिकं ज्ञायते इति ज्ञानस्य भावो दृश्यते; एवं मयि भावाभावौ दृश्येते इति चेत् तन् न, ज्ञानाभावाद् घटाभावो न दृश्यते; यत्तु घटाद्यज्ञाने मयि ज्ञानम् नास्तीति दृश्यते घटाज्ञानम् ज्ञायते चेद् ज्ञानाभावोऽपि ज्ञानेनैव दृश्यते इति ज्ञानस्य सर्वदा सद्भावाद् अज्ञानावस्थायामपि ज्ञानम् अस्तीति निश्चित्य अहं ज्ञानस्वरूप एव इति निश्चीयते ॥४०॥ अहम् इत्येवं सर्वदा भासमानो मयि कस्माद् अज्ञानाभावौ दृश्येते? पूर्वोक्त-प्रक्रियया स्वप्रकाशे मयि न दृश्येते, ज्ञानेन सह दृश्येते इति चेद् ज्ञानात् पूर्वं मयि ज्ञानस्य अभावो मया ज्ञायते इति मया ज्ञायते चेज्ज्ञानम् अस्तीत्येव भावः ज्ञायते, घटाज्ञानम् अपि ज्ञानेनैव ज्ञायते; इति ज्ञानस्य अज्ञानावस्थायामपि सद्भावेन सर्वदा ज्ञानाकार एवेति चेत्, तर्हि अज्ञानेन सह मयि ज्ञानाभावो दृश्यते इति अज्ञानावस्थायाम् अज्ञानेन सह ज्ञानेन विना मया ज्ञानाभावोऽनुभूयते, अहम् अज्ञानी इति; मयि तु ज्ञानाभावोऽनुभूयते इति अज्ञानान्वयो मय्यस्ति इति चेत् तन् न; अज्ञानेन सह मया ज्ञानाभावोऽनुभूयते चेद् ज्ञानाभावेऽज्ञानेन सह ज्ञानाभावम् अनुभूतवान् कः? अनुभूतं चेद् अनुभूत्या सहैव अनुभूतम्; अनुभूतेः पूर्वम् अज्ञानेन सह ज्ञानाभावोऽनुभूयत इति चेत् तन् न; तस्माद् अज्ञानम् अज्ञानाभावेन सह अन्वेतीति न वक्तुं शक्यम्, अज्ञानेन सह दृश्यते इति चेद् अज्ञानेन ज्ञानाभावो न ज्ञायते; तस्माद् अज्ञानेन सह अन्वेतीति न वक्तुं शक्यम्; अतो ज्ञानाज्ञानयोः अन्वयव्यतिरेकौ मयि न भवत इत्याह-- नाज्ञानेनान्वयोऽप्यस्ति, न ह्यज्ञानेन दृश्यते । ज्ञानस्य चात्मनोऽभावात् तदभावो न दृश्यते ॥४१॥ अज्ञानेन सह आत्मनोऽन्वयो नास्ति, अज्ञानेन सहात्मनोऽन्वयोऽस्ति चेद् अज्ञानेन सह ज्ञानाभावेन सह ज्ञायेत, न ह्यज्ञानेन सहात्मनोऽन्वयो दृश्यते; अज्ञानेन सहात्मनोऽन्वयः स्याद्, न तु ज्ञानाभावेन सह अन्वयः, अज्ञानेन सहात्मनोऽन्वयो नास्तीत्यर्थः ॥४१॥ आत्मा न ज्ञायते इत्युक्ते आत्मनोऽभावो मया ज्ञायते इति वक्तुं शक्यते चेत् तद् अयुक्तम्; आत्मनः सर्वदा सद्भावाद् आत्मनोऽभावे प्रमाणाभावाद् आत्मनोऽभावो न ज्ञायते, इत्याह-- ज्ञानात्मनो ह्यभावात् तद् आत्मनोऽभावो न दृश्यते; प्रमाणाभावे आत्मनोऽभावो न ज्ञायते इत्यर्थः ॥४१॥ एवं ज्ञानाज्ञानयोः अन्वयव्यतिरेकौ मयि न स्त इति प्रतिपाद्य आत्मनो नित्यत्वं प्रतिपादितम् आत्मनः सर्वदा सद्भावेऽपि अहं कर्ता, ममेदं कार्यम् इति कर्तृत्वाद्यभिमानः कस्माद् दृश्यते इत्याशङ्क्य तद् अज्ञानाद् एव, न तु आत्मनः स्वरूपम् इत्याह-- अहं कर्ता ममेदं कार्यम् इत्यज्ञानेन योज्यते । कर्तृत्वादि ततस्तेषां कृतान्तोऽयं न सत्कृते ॥४२॥ अहम् कर्ता ममेदं कार्यम् इति व्यवहारः अज्ञानेन योज्यते; आत्मनः तु कर्तृत्वं नास्ति; आत्मनः सर्वदा सद्भावेऽपि आत्मनोऽज्ञानात् कर्तृत्वादि योज्यते इत्यर्थः ॥४२॥ तेषां कर्तृत्वादिकं कृतान्तः, कृतान्तस्तु सिद्धान्तः, सिद्धान्ते तु कर्तृत्वम् आत्मनो नास्ति; अज्ञानेन सह आत्मनोऽन्वयो नास्तीत्यर्थः ॥४२॥ अहं कर्ता ममेदं कार्यम् इत्यज्ञानेन योज्यते, अज्ञानाद् एव कर्तृत्वादिकम् आत्मनि कल्पितम् इत्यर्थः; तस्माद् आत्मनो नित्यत्वं सिद्धम् इत्याह-- अहं कर्ता ममेदं कार्यम् इति ज्ञानम् अज्ञानेन क्रियते, वस्तुतः आत्मनः स्वरूपं तु नित्यम् एव इति सिद्धम् ॥४२॥ 97