भारतकोश
पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 472, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 472

भाषाटीकासमेतम् । (४५७) विफलमिह पूर्वसुकृतं विद्यावन्तोऽपि कुलसमुद्भूताः । यस्य यदा विभवः स्यात्तस्य तदा दासतां यान्ति ॥ ९ ॥ इस संसारमे पूर्व उपकार कोई नहीं गिनता विद्यावान् और अच्छे कुलमें उत्पन्न हुए भी जिसके सम्पत्ति हो उसकी दासताको प्राप्त होते हैं (पूर्वमे उप- कार किये निर्धनको कोई नहीं सेवता ) ॥ ९ ॥ लघुरयमाह न लोकः कामं गर्जन्तमपि पतिं पयसाम् । सर्वमलज्जाकरमिह यत्कुर्वन्तीह परिपूर्णाः ॥ १० ॥” मनुष्य कठोर गर्जना करते हुए भी जलके पति सागर (धनी) को यह अल्पवेग है ऐसा नहीं कहते धनी इस संसारमें जो कुछ करते हैं वह उनको लज्जाकर नहीं होता ( प्रत्युत सब श्लाघा करते हैं ) ॥ १० ॥” एवं सम्प्रधार्य भूयोऽपि अचिन्तयत,-“यदहम् अनशनं कृत्वा प्राणान् उत्सृजामि, किमनेन नो व्यर्थजीवितव्यसनेन” एवं निश्चयं कृत्वा सुप्तः । अथ तस्य स्वप्ने पद्मानिधिः क्षपण- करूपी दर्शनं गत्वा प्रोवाच,-“भोः श्रेष्ठिन् ! मा त्वं वैराग्यं गच्छ । अहं पद्मानिधिः तव पूर्वपुरुषोपार्जितः, तदनेन एव रूपेण प्रातःत्वद्गृहम् आगमिष्यामि। तत् त्वया अहं लगुड- प्रहारेण शिरसि ताडनीयो, येन कनकमयो भूत्वा अक्षयो भवामि” । अथ प्रातः प्रबुद्धः सन् स्वप्नं स्मरन् चिन्ताचक्रं आरूढः तिष्ठति । “अहो सत्योऽयं स्वप्नः किंवा असत्यो भविष्यति न ज्ञायते । अथवा नूनं मिथ्या भाव्यं यतोऽहं केवलं वित्तमेव चिन्तयामि । उक्तञ्च,- ऐसा विचार कर फिर भी सोचने लगा,-“सो मै लंघन करके प्राणोंको त्यागदूं । इस व्यर्थ जीवनसे क्या लाभ है”। ऐसा निश्चय कर सोगया । उसको स्वप्नमें पद्मानिधि बौद्ध सन्यासीके वेषमें दर्शन देकर बोला,-“भो ! सेठ तुम वैराग्यको मत प्राप्त हो । मैं पद्मानिधि तुम्हारे पूर्वपुरुषोका उपार्जन किया हुआ हू । सो इसी रूपसे प्रातःकाल तुम्हारे घरको आऊँगा । सो तुम लगुडका प्रहार मेरे शिरपर करना । जिससे मैं सुवर्णका होकर अक्षय हो जाऊगा”। तब प्रभा-