भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 230, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 230

भाषाटीकासमेतम् । ( २१६ )

शनं मे स्यात्” इति । हिरण्यक आह-“भोः ! त्वया वैरिणा सह कथं मैत्रीं करोमि ? उक्तञ्च-

सो जाओ" कौआ बोला-“भो हिरण्यक ! यह मैं तुम्हारे बिलद्वारमें पड़ाहू । जो तुम मेरे साथ मित्रता न करोगे तो तुम्हारे आगे इसीक्षण प्राण त्यागन् करूंगा । अथवा मेरा बैठना प्राण त्यागनेके लिये होगा,” हिरण्यक बोला,-“भो ! तुझ वैरीके साथ मेरी कैसी मित्रता ? कहा है-

वैरिणा न हि सन्दध्यात्सुश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ ३२ ॥”

मनोहर और सन्धिकी इच्छा करनेवाले वैरीसे सन्धि न करे अच्छा तप्त पानीभी अग्निको शान्त करही देता है ॥ ३२ ॥”

वायस आह,-“भोः! त्वया सह दर्शनमपि नास्ति कुतो वैरं तत् किमनुचितं वदसि,” हिरण्यक आह-“द्विविधं वैरं भवति सहजं कृत्रिमञ्च । तत् सहजवैरी त्वमस्माकम् । उक्तञ्च-

काक बोला,-“तुम्हारे साथ दर्शनभी नहीं है वैर कैसे सो कैसे अनुचित कहतेहो” । हिरण्यक बोला,-“दो प्रकारका वैर होता है ( एक सहज ) स्वाभाविक एक ( कृत्रिम ) कर्मसे किया, सो तुम हमारे स्वाभाविक बैरीहो । कहा है-

कृत्रिमं नाशमभ्येति वैरं द्राक्कृत्रिमैर्गुणैः । प्राणदानं विना वैरं सहजं याति न क्षयम् ॥ ३३ ॥”

कृत्रिम वैर झटही कृत्रिम गुणोंसे जाता रहता है स्वाभाविक वैर प्राणदानके विना नहीं जाता है ॥ ३३ ॥”

वायस आह,-“भो! द्विविधस्य वैरस्य लक्षणं श्रोतुमिच्छामि । तत् कथ्यताम्” । हिरण्यक आह,-‘भोः! कारणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम् । तत्तदर्होपकारकरणाद्गच्छति । स्वाभाविकं पुनः कथमपि न गच्छति । तद्यथा नकुलसर्पाणां, शष्पभुङ्नखायुधानां, जलव... ह्योः... दैत्यानां, सारमेयमार्जारणाम्, ईश्वरदरिद्राणां, सप-