भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 252, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 252

भाषाटीकासमेतम् । ( २३७ )

कुट्टित्वा सूर्यातपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्यग्रायाः तिलानां मध्ये कश्चित् सारमेयो मूत्रोत्सर्गं चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती, “अहो ! नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभूतस्य विधेः यदेते तिला अभोज्याः कृताः । तदलमेतान्समादाय कस्यचित् गृहं गत्वा लुञ्चितैः अलुञ्चितान् आनयामि । सर्वोऽपि जनोऽनेन विधिना प्रदास्यति” इति । अथ यस्मिन्गृहेऽहं भिक्षार्थं प्रविष्टः तत्र गृहे सापि तिलान् आदाय प्रविष्टा विक्रयं कर्तुम् । आह च, —“गृह्णातु कश्चित् अलुञ्चितैः लुञ्चितान् तिलान्” । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं प्रविष्टा यावत् अलुञ्चितैः लुञ्चितान्गृह्णाति तावत् अस्याः पुत्रेण कामन्दकीशास्त्रं दृष्ट्वा व्याहृतम्, —“मातः ! अग्राह्याः खलु इमे तिलाः । न अस्या अलुञ्चितैः लुञ्चिता ग्राह्याः । कारणं किंचित् भविष्यति, तेन एषा अलुञ्चितैः लुञ्चितान्प्रयच्छति” तत् श्रुत्वा तया परित्यक्तास्ते तिलाः । अतोऽहं ब्रवीमि—

इसप्रकार उससे प्रबोधित की हुई वह ब्राह्मणी बोली—“जो ऐसा है तो मेरे घरमें कुछ तिलहैं । उनको छडकर ( छुकले उतारकर ) तिलके चूर्णसे ब्राह्मण भोजन कराऊंगी” तब उसके यह वचन सुन ब्राह्मण गावको गया । वहभी तिलोंको गरमजलमे भिजोय मलकर कूटकर धूपमें सुखाती हुई, इसी समय उसके गृहकर्ममे लगनेपर तिलोंमें किसी कुत्तेने आकर मूत्र करादिया । यह देखकर वह विचारने लगी । “अहो निपुणता देखो पराङ्मुख हुए विधाताकी जो यह तिल अभोज्य कर दिये । सो जो हो इनको लेकर किसीके घर जाकर इन धुले तिलोसे बेधुले तिल लाऊ । सब मनुष्य इस प्रकारसे देदेंगे” । फिर जिस घरमें मैं भिक्षाके वास्ते प्रविष्ट हुआ था उसी घरमे वहभी तिलोंको लेकर प्रविष्ट हुई बोलीभी—“कोई धुले तिलोंसे बेधुले तिल बदलो हो” । सो उस घरकी स्त्री घरमें प्रवेश कर जबतक कालोंसे धुले तिल बदलती है तबतक उसके पुत्रने कामन्दकी नीतिशास्त्र देखकर कहा—“माता ! यह तिल ग्रहण करनेके योग्य नहीं हैं । इसके धुले अपने बेधुलोंसे मत ग्रहण करो कुछ इसमें कारण