भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 292, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 292

भाषाटीकासमेतम् । ( २७७ )

-प्रिय सुहृद् स्नेहके कारण घरके उद्यान ( बगीचे ) में गयेभी प्रियमें अनिष्टकी शंका करते हैं और बहुत आपत्तिवाले भययुक्त दारुण वनमें जानेसे तो क्या कहे ॥ १८१ ॥"

अथ मन्थरको वायसमाह—“भो लघुपतनक ! अहं हिरण्यकश्च तावद् द्वौ अपि अशक्तौ तस्य अन्वेषणं कर्तुं मन्दगतित्वात् । तद्गत्वा त्वं अरण्यं शोधय यदि कुत्रचित् तं जीवन्तं पश्यसि” इतितदाकर्ण्य लघुपतनको नातिदूरे यावद्गच्छति तावत् पल्वलतीरे चित्राङ्गः कूटपाशनियन्त्रितः तिष्ठति । तं दृष्ट्वा शोकव्याकुलितमनाः तमवोचत्—“भद्र ! किमिदं ?” चित्राङ्गोऽपि वायसमवलोक्य विशेषेण दुःखितमना बभूव । अथवा युक्तमेतत्—

तब मन्थरक वायससे बोला,—“भो लघुपतनक ! मैं और हिरण्यक दोनोंही उसके ढूंढनेमें असमर्थ हैं कारण कि हम मन्दगति हैं । सो जाकर तू वनमें शोधन कर यदि कहीं उसको जीता देखे ( उपायहो ) तो” । यह सुनकर लघुपतनक थोड़ीही दूर गया तो छोटे सरोवरके किनारे चित्राङ्ग कपट जालसे बँधा मिला । उसे देख शोकसे व्याकुल मन होकर उससे बोला,—“भद्र ! यह क्या है ?” चित्राङ्गभी वायसको देखकर बड़ा दुःखी हुआ । अथवा यह युक्तही है—

अपि मन्दत्वमापन्नो नष्टो वापीष्टदर्शनात् ।
प्रायेण प्राणिनां भूयो दुःखावेगोऽधिको भवेत् ॥ १८२ ॥

लघुताके प्राप्त होनेपर वा नष्ट होनेमें अपने सुहृदोंके देखनेसे प्राणियोंको दुःखावेग अधिक होजाता है ॥ १८२ ॥

ततश्च वाक्यावसाने चित्रांगो लघुपतनकमाह—“भो मित्र ! सञ्जातोऽयं तावन्मम मृत्युः । तत् युक्तं सम्पन्नं यद् भवता सह मे दर्शनं सञ्जातम् । उक्तञ्च—

उसके वचनके अन्तमें चित्राङ्ग लघुपतनकसे बोला—“भो ! मित्र यह मेरी मृत्यु उपस्थित हुई है सो अच्छाही हुआ जो आपका दर्शन मुझे हुआ। कहा है—

प्राणात्यये समुत्पन्ने यदि स्यान्मित्रदर्शनम् ।
तद्धाभ्यां सुखदं पश्चाज्जीवतोऽपि मृतस्य च ॥ १८३ ॥