भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 392, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 392

भाषाटीकासमेतम् । ( ३७७ )

मन्त्रिरूपा हि रिपवः सम्भाव्यन्ते विचक्षणैः ।
ये सन्तं नयमुत्सृज्य सेवन्ते प्रतिलोमतः ॥ २२९ ॥”

जो श्रेष्ठ नीतिको छोडकर प्रतिकूल सेवन करते हैं वे बुद्धिमानोंने मन्त्रिरूप शत्रु कहे हैं ॥ २२९ ॥”

एवं विचिन्त्य स्वकुलाये एकैकां वनकाष्ठिकां गुहादीपनार्थं दिने दिने प्रक्षिपति । न च ते मूर्खा उलूका विजानन्ति । यत् एष कुलायमस्मद्दाहाय वृद्धिं नयति । अथवा साधु इदमुच्यते-

ऐसा विचार कर अपने घोंसलेमें एक एक वनकी लकडी गुहा प्रदीप्त करने को दिन दिन डालता । उसको उन मूर्ख उलूकोंने न जाना । कि यह हमारे जलानेकोही घोसला बढाता है । अथवा यह अच्छा कहा है-

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
शुभं वेत्त्यशुभं पापं भद्रं दैवहतो नरः ॥ २३० ॥

जो अमित्रको मित्र करता है मित्रसे द्वेष करता तथा उसे मारता है शुभको अशुभ जानता है पाँपको भला मानता है वह पुरुष भाग्यसे नष्ट हुआ जानना ॥ २३० ॥

अथ कुलायव्याजेन दुर्गद्वारे कृते काष्ठनिचये सञ्जाते सूर्योदयेऽन्धतां प्राप्तेषु उलूकेषु सत्सु स्थिरजीवी शीघ्रं गत्वा मेघवर्ण माह, “स्वामिन् ! दाहसाध्या कृता रिपुगुहा । तत् सपरिवारः समेत्य एकैकां वनकाष्ठिकां ज्वलंतीं गृहीत्वा गुहाद्वारेऽस्मत्कुलाये प्रक्षिप येन सर्वे शत्रवः कुम्भीपाकनरकप्रायेण दुःखेन म्रियन्ते”। तत् श्रुत्वा प्रहृष्टो मेघवर्ण आह-“तात ! कथय आत्मवृत्तान्तम् । चिरात् अद्य दृष्टोऽसि ?” स आह-“वत्स ! नायं कथनस्य कालः । यतः कदाचित् तस्य रिपोः कश्चित् प्रणिधिर्मम इह आगमनं निवेदयिष्यति । तज्ज्ञानात् अन्धोऽन्यत्र अपसरणं करिष्यति । तत् त्वर्य्यताम् । उक्तञ्च-

घोंसले बढानेके छलसे दुर्ग द्वारमें काष्ठसमूह होनेपर सूर्योदयमे उलूकोके अन्धे होनेमें स्थिरजीवी शीघ्र गतिसे जाकर मेघवर्णसे बोला । “स्वामिन् !