पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

मन्त्रार्थः—हे अग्ने ! स्विष्टं—स्विष्टकृद्धोमं तत् अभि—अभितः आदावन्ते च, पृणीहि—पूर्णं कुरु । देवः—दीप्तिक्रीड़ादियुक्तः अग्निः विश्वान्— सर्वान् पुत्रकलत्रादिसहितान् अस्मान्, पृतनाः अस्माकं सेनाश्च अविष्यत्—अवतु । त्वं च अग्निः नः—अस्माकं सुगं—सुखगम्यम् अर्चिरादिरूपं पन्थां—पन्थानं प्रदिशन्—आदिशन् ददत् इत्यर्थः एहि— आगच्छ । नु अनुनये । किं च नः ज्योतिष्मत्—दीप्तिमत् यशोमयम्, अजरं— जरारोगादिरहितम्, आयुः—जीवनकालं ध्येहि— चिन्तय विधेहि वा । स्वाहा—तुभ्यं सुहुतमस्तु ।

अथ प्राश्नाति—

अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणिः । भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ठ देवास्त्वयाऽवशेन समशीमहित्वा स नो मयोऽभूः पितवाविशस्व शं तोकाय तनुवे स्योन इति । ४

अथ—अनन्तरं महाव्याहृत्यादि प्राजापत्यहोमान्ते "अग्निः प्रथम" इति ऋग्द्वयात्मकेन मन्त्रेण व्रीहिसंस्रवं प्राश्नाति । यत्र च हुतशेषप्राशनं तत्रायं गुणविधिरिति गदाधरः । अत्रैवेति हरिहरः ।

मन्त्रार्थः १- ( प्रजापतिः अनुष्टुप् जाठरोऽग्निः संस्रवप्राशने )— अग्निः—जाठरः अग्निः, प्रथमः—मुख्यः, अश्नातु—भुनक्तु, हि—यस्मात्, सः—स एव, यथा—यादृशं पावनम् इदं हविः वेद—जानाति । स च विश्वचर्षणिः—सर्वधान्याधिपः अग्निः, अस्मभ्यम्—अस्मदर्थम्, ओषधीः— ग्राम्यानाताराण्यांश्च व्रीहिनिवारश्यामाकादीन् , शिवाः—सुखावसानाः, कृणोतु—करोतु ।

२-(प्रजापतिः त्रिष्टुप् जाठरोऽग्नि. संस्रवप्राशने) हे देवाः—इन्द्राद्यः! यूयं, भद्रान्—भन्दनीयान्, कल्याणयोग्यान् नः—अस्मान्, श्रेयः— नवान्नप्राशनभवसौख्यं, समनैष्ट—सम्यक् प्रापयत । हे पितो ! अन्न व्रीहे ! वयं अवशेन— पाथेयेन त्वया अनुग्राहकेण कारणभूतेन त्वा—त्वां,