पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १५८ )

८- (प्रजापतिः अनुष्टुप्, अष्टका, आज्यहोमे) अष्टकारात्रिर्धेनुरूपेण स्तूयते। या प्रथमा मुख्या अष्टका रात्रिः व्यौच्छत्—पाशमुक्ता बभूव "उच्छी विपाशे" अथवा कृष्णपक्षः पितॄणामहः स च पक्षः अष्टम्यामा-रभ्यते चन्द्रकलापचयात्। तेन अष्टका प्रथमा भवति। सा एव अष्टका यमे—पितृराजे धेनुः—पयस्विनो गौः अभवत् अभूत्। श्राद्धादिरूपक-व्यप्रदानेन यमस्य अभीष्टप्रदा आसीदिति भावः। सा पूर्वोक्ता अष्टका नः—अस्माकं यजमानानां पयस्वती—पयस्विनी अभीष्टदायिनी भूत्वा उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरसंवत्सरान् धुक्ष्व—अभीष्टदानेन पूरयतु। इयमष्टका यावज्जीवमस्माकं सुखदायिनी अस्तु इति भावः।

९- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् अष्टका आज्यहोमे) या रात्रिः शुक्रऋषभा—शुक्राचासौ ऋषभा चेति शुक्रऋषभा। शुक्रा—शुक्ला चन्द्रसहितेत्यर्थः। या च ऋषभा वर्षणसहिता श्रेष्ठा वा। या च विश्वरूपा—नानारूपा, या च शबली—शुक्लकृष्णाऽरुणादिवर्णयुक्ता, या च अग्निकेतुः—अग्निः सायं प्रातहोमार्थमुद्धृतोऽग्निः यस्याः केतुः चिह्नं तिलकं वा भवति सा रात्रिः नभसा—नभसि—आकाशे,वर्त्तमानेन—अरुणोदयोपलक्षितेन सूर्येण सह आगात्—आगता। हे अजरे—जरारहिते नित्ययौवने उषः ! त्वं समानं तव मम च तुल्यम् अर्थं प्रयोजनं स्वपस्यमाना सम्पादयित्री जरां दीर्घजीवनं बिभ्रती धारयन्ती आगाः–आगतासि। मम कृते जरावस्थां यावत् उषः—कालः आगच्छतु। इति भावः। तस्यै स्वाहा—सुहुतमस्तु।

१०- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् उषा आज्यहोमे) उषोरूपां रात्रिं स्तौति। या—उषा—ऋतूनां—वसन्तादीनां प्रथमा—मुख्या, पत्नी—पालयित्री भार्या वा। उषःकालात् ऋतोः प्रवृत्तिर्भवतीति उषसः प्रथमत्वम्। अह्नां—वासराणां, नेत्री—प्रापयित्री, ततः प्रभृति दिवसानामाविर्भावात्। प्रजानां जनित्री—जनयित्री तदानीमेव प्रजाः निद्रापगमेन हि जागरण-युक्ता भवन्ति। सा—इयम् उषा आगात्–आगता। सा च उषा एका—अभिना सती बहुधा—बहुरूपा, व्यौच्छत्—प्राकाशत। हे उषः सा त्वम् अजीर्णा अजरा सती अन्यत् सर्वं वस्तुजात जरयसि गतवयः करोषि। उषः कालानामावृत्त्या वयोवृद्धया जनाः जराग्रस्ता भवन्तीति भावः। तुभ्यं स्वाहा—सुहुतमस्तु इति—समाप्तौ।