पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ४२ )

अस्तमितानुदितयोः । १-६-२

अस्तमितश्च अनुदितश्च अस्तमितानुदितौ तयोः, तथाभूत-सूर्य्ययोः सूर्य्यस्य अस्तमयानुदयाभ्यामुपलक्षितयोः कालयोरित्यर्थः । अस्तमितलक्षणं छान्दोगपरिशिष्टे—

“यावत् सम्यङ् न भाव्यन्ते नभस्यृक्षाणि सर्वतः ।
न च लोहितिमापैति तावत् सायं तु हूयते ॥”

अनुदितो द्विविधः । अनुदितः समयाध्युषितश्च । तत्र स्पष्टतारकोप-लक्षितः अनुदितः । ततः परमुदयात् प्राक् समयाध्युषितः । तत्र वाजसनेयिनां नियमेन अनुदितहोमः । छन्दोगानामुदितानुदितयोर्विकल्पः । आश्वलायनानां तु उदितहोमनियमः ।

---

दध्ना तण्डुलैरक्षतैर्वा । १-६-३

होमद्रव्यमाह—दध्ना—गव्येन, तण्डुलैः—व्रीहिमयैः, अक्षतैः—सक्तुकैः यवैः वा—विकल्पेन एतेषामन्यतमेन द्रव्येण जुहुयात् ।

---

अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायम् । १-६-४

सायम् “अग्नये स्वाहा” इति प्रथमाहुतिं “प्रजापतये स्वाहा” इति द्वितीयामाहुतिं जुहुयात् । प्रजापतिहोमे “प्रजापतये” इति उपांशु । “स्वाहा इदं प्रजापतये” इति भागः श्राव्यः । आधारे तु स्वाहान्तोऽपि मानसः उक्त एव ।

---

सूर्य्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । १-६-५

प्रातः “सूर्य्याय स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा इति आहुतिद्वयम् । अस्य कर्मणः सायमारम्भः प्रातः समाप्तिः । “सायमादिप्रातरन्तमेकं कर्म प्रचक्षते” इति वचनात् । ततः सायंहोमद्रव्येणैव प्रातर्होमः कर्त्तव्यः । तथा येन च सायं हुतं तेनैव प्रातर्होमः कर्त्तव्यः “येनारम्भस्तेनैव समाप्तिरितिन्यायात् । पूर्वोक्तदधितण्डुलयवा-