परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

८० परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- क्रोष्टुरिति च। गुणतो 'वाग्घरिः' इत्यादौ। प्रमाणतः 'अदसोऽसेर्'त्यादौ। 'स्थानेऽन्तरतम'-सूत्रे भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १३ ॥ ननु 'प्रोढवानि'त्यत्र 'प्रादूहोढे'ति वृद्धिः स्यादत आह— अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ॥ १४ ॥ —: ० :— विशिष्टरूपोपादाने, उपस्थितार्थस्य शब्दं प्रति विशेषणतयाऽन्वय- सम्भवे त्यागे मानाभावोऽस्या मूलम् । स्वघटितदलभिन्नदलीयवृत्तित्वरूप-द्वितीयसम्बन्धघटकदलीयश्च--स्ववृत्तित्वर्णत्वव्याप्य- जात्यभाववान् बोध्यः, तेन 'कृष्णर्द्धिरि'त्यत्र कण्ठस्थानमात्रजन्यत्वरूपधर्मस्य विधेयदल- घटकाकारवृत्तित्वात् तद्दलभिन्नोद्देश्यदलघटकाकारवृत्तित्वाद्विधेयदलघटकाकारेतरैकारा- वृत्तित्वाच्चाकारविशिष्टत्वेऽपि ( स्वमकारस्तद्वृत्तित्वर्णत्वव्याप्यजातिः अतवरूपा, तद- भाववान् उद्देश्यदलघटक इज्वेव न त्वकार इति ) उक्तधर्मे तादृशदलीयवृत्तित्वरूप- सम्बन्धाभावेन स्वविशिष्टधर्माभाववत्त्वरूपानन्तर्यस्यैवाकारे सत्त्वान्नातिप्रसङ्ग इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १३ ॥ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य। परिभाषाणामनियमे नियमकारित्वात् सम्भवती'त्यस्य पूरणेन 'अर्थवद्ग्रहणे सम्भवति नानर्थकस्ये'ति तदर्थः। अत एव 'अत्वसन्तस्ये'ति सूत्रेऽर्थवतोऽसम्भवादेव अनर्थकस्यातोर्ग्रहणं सिद्धम्। विशिष्टरूपोपादान इति। इयं प्रवर्तत इति शेषः। विशिष्टरूपोपादानत्वञ्चात्र आनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकत्वे- त्याद्युक्तरूपम्। उपस्थितार्थस्येति। अत्र केचित्—शब्दानामर्थविशिष्टे शब्दे शक्तिः, घटमुच्चार- यती'ति प्रयोगात्। 'घटमानये'त्यादौ शब्दे आनयनकर्मताया बाधादर्थस्य लक्षणया बोध इति वदन्ति। केचिच्च—अर्थे शक्तिः पदानां, शब्दे च लक्षणा, तेन 'घटमुच्चारयती'त्यत्र लक्षणाया बोधः, 'घटमानये'त्यादौ शक्त्येति वदन्ति। भाववत्त्वरूपानन्तर्याभावादत आह—स्वघटकदलभिन्नदलीयेत्यादि ॥ १३ ॥ सूत्रलभ्यपरिभाषाप्रस्तावात् तादृशीं परिभाषामवतारयितुमुपक्रमते मूले—ननु प्रोढ- वानित्यादिना। 'स्वं रूपम्' इति सूत्रं प्रत्याचक्षाणस्य भाष्यकारस्य मतेन परिभाषाया युक्तिमूलकत्वं प्रति- पादितं ग्रन्थकृता 'उपस्थितस्यार्थस्य शब्दं प्रति' इत्यादिना ग्रन्थेन। तत्र लोकशक्त्या शब्देभ्य अर्थ- मात्रोपस्थितावपि शब्दानुपस्थितौ तत्र विशेषणतयाऽर्थस्य अन्वयासम्भवेन विशेषणतयाऽन्वयसम्भवे त्यागे मानाभावः' इति ग्रन्थासङ्गतिः; अतस्तत्तात्पर्यं विशदयन्नाह—अत्र केचिदिति। शब्दपूर्वको ह्यर्थस्य सम्प्रत्ययः; 'आतश्च शब्दपूर्वक' इति'स्वं रूप'सूत्रभाष्यात् शब्दार्थयो- रुभयोरपि पदानां शक्तिरित्यभिप्रायेणाह—अर्थविशिष्टे शब्दे शक्तिरिति।