परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२२० परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- न चैवम् ‘अपियाये’त्यादावियङ् दुर्लभः , तत्र कर्तव्ये वृद्ध्यादेः स्थानि- वत्त्वेनासवर्णे इति प्रतिषेधादिति वाच्यम्; सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव स्थानिवत्त्वा- इत्यस्य अदन्तादित्यर्थेन तत्प्रयोज्योपस्थितीयमुख्यविशेष्यताया 'गा अ' इत्यदन्ते सत्त्वेन तादृशधर्मविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिभूतोपस्थितीयात्वावच्छिन्नविषय- तया अदन्तनिष्ठविशेष्यता निरूपित-प्रकारतासमानाधिकरणत्वेन मुख्यत्वाभावात् । अदन्तत्वावच्छिन्नोपस्थितीयमुख्यविशेष्यतायाश्च तादृशधर्मविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति- प्रतियोगित्वाभावेन उक्तसमाननिमित्तकत्वाभावेन 'आतो डित' इत्यस्य पूर्वमप्रवृत्त्या नोक्तदोषावकाशः । एवं 'गान' इत्यत्राप्यूह्यम् । वृद्ध्यादेः स्थानिवत्त्वेनेति । न च ‘इयाये’त्यादौ ऐकारे स्थानिवत्त्वे सवर्णत्व- मानीय अयादेशे पुनः स्थानिवत्त्वेन तदानयनं दुर्लभम्, ‘लक्ष्ये लक्षण’न्यायेनात्र लक्ष्ये द्विवारं स्थानिवद्भावाप्रसक्तेरिति वाच्यम्; ‘यूनिस्तारि’ति निर्देशेन स्थानिवद्भाव- विषये लक्ष्ये लक्षणन्यायाप्रवृत्तेर्ज्ञापनेनादोषात् । अन्यथा ‘यून’ इत्यत्र पूर्वरूपस्य ‘अचः परस्मिन्नि’त्यनेन सम्प्रसारणत्वेऽपि सवर्णदीर्घे कृते लक्ष्ये लक्षणन्यायेन पुनः स्थानिवत्त्वाप्राप्त्या दीर्घस्य सम्प्रसारणत्वाभावेन ‘न सम्प्रसारण’ इति निषेधा- प्राप्त्या उक्तनिर्देशासङ्गतिः स्पष्टैव । किञ्चात्र पूर्वं स्थानिवद्भावेन ऐकारो न जातः, इकारो न निवृत्त इति बुद्धिः क्रियेत तर्हि द्वितीयस्थानिवद्भावेन आय्शब्दो न जातः, ऐकारो न निवृत्त इति बुद्धिः कर्तुमशक्या, द्वितीयस्थानिवद्भावप्रवृत्तिकाले ऐकाराभावात् । किन्तु आयादेशो न जातः, ऐकारो न निवृत्त इत्येवं बुद्धिः पूर्वं कर- णीया, तत ऐकारो न जातः, इकारो न निवृत्त इत्येवं बुद्धिः । तथा च स्थानि- वत्सूत्रस्य प्राथमिकप्रवृत्तिकाले उद्देश्यत्वेनऽऽश्रीयमाणः आय्शब्दः स्वाघटकत्व- स्वघटकमात्रोद्देश्यकविकारेतरत्वोभयसम्बन्धेन तद्विशिष्ट ऐकारस्तद्घटितत्वेन तद्घटितत्व- रूपतल्लक्ष्यत्वस्यैकारेऽभावेन लक्ष्ये लक्षणन्यायाप्रवृत्तेः । पूर्वरीत्या आयादेशेऽसवर्णत्व- बुद्धावपि आकाररूपासवर्णमादाय इयादेशस्य दुर्वारत्वाच्च । नन्वेवमपि 'इयतीयेथे'त्यादौ सूत्रं चरितार्थम् । न च 'अभ्यासस्यास्योर्वि'ति न्यासेन इकारोकारभिन्नेऽचि परत इयङादिविधानादुक्तरूपसिद्धेः अनेकमात्रागुरुभूतोक्त- सूत्रारम्भसामर्थ्येन उक्तार्थज्ञापने बाधकाभाव इति वाच्यम् ; सिद्धान्तेऽप्येतादृश- न्यासस्य लाघवेनाऽऽदरणीयतया स्वांशे चारितार्थ्याभावेन उक्तार्थज्ञापनासम्भवा- दिति चेन्न । 'अभ्यासस्यानावि'ति न्यासेन इकारभिन्नेऽचि इयङ् भवतीत्यर्थकेन उक्त- तादृशधर्मविच्छिन्नेति । शद्ववृत्तितद्वृत्तित्वावच्छिन्नेति तदर्थः । एवमग्रेऽपि तादृश- धर्मपदेन उक्तधर्मो ग्राह्यः । प्रतियोगिकत्वाभावेनेति । अपितु 'गा अ' इत्येतद्वृत्ति- तद्वृत्तित्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिकत्वमिति भावः । सूत्रं चरितार्थमिति । स्थानिभूतादचः पूर्वत्वाभावेन तत्र स्थानिवद्भावाप्राप्तेरिति भावः । इयङ् भवतीत्यर्थकेनेति । नन्वेवं 'ऊखतुः' इत्यत्र 'उ+उख+अतुस्' इत्यवस्थायां