परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

९०-९१ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २९९ देशभूतं तद्ग्रहणेन गृह्यते' इति 'येन विधिरि'ति सूत्रे भाष्ये पाठः ॥९०॥ ननु 'गातिस्थाघुपाभूभ्य' इति सिचो लुक् 'अपासीदि'त्यादौ पातेरपि स्यादत आह— लुग्विकरणालुग्विकरणयोर्लुग्विकरणस्य ॥ ९१ ॥ —: ✤ :— अस्याश्च ज्ञापकः 'स्वरतिसूती'ति सूत्रे सूडिति वक्तव्ये सूतिसूयत्योः पृथङ् निर्देश इति कैयटः । तन्न ; साहचर्यादलुग्विकरणस्यैव ग्रहणे प्राप्ते पृथङ्निर्देशस्य तज्ज्ञापकत्वासम्भवात् । ध्वनिता चेयं परिभाषा 'यस्य विभाषे'त्यत्र भाष्ये । तत्र हि विदित इति प्रयोगे निषेधमाशङ्क्य "यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेर्निषेधो 'विभाषा गमहनविदविशाम्'ति सूत्रे शविकरणस्य ग्रहणं लुग्विकरणश्चायमि"त्यु- क्तम् । तत्र चो हेतौ ; यतोऽयं लुग्विकरणोऽतो विशिसाहचर्याच्छविकरणस्य ग्रहणं न तु हनिसाहचर्यादस्यापि, एतत्परिभाषाविरोधादिति तदाशयः । अत एव परिभाषायां लुग्विकरणस्यैवेति नोक्तम् । कण्ठतस्तु भाष्ये एषा क्वापि न पठिता । 'गातिस्थे'ति सूत्रे पिबतेर्ग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिक- कृता सर्वत्रैव पाग्रहणेऽलुग्विकरणस्य ग्रहणमिति भाष्यकृता चोक्तम् । 'स्वरतिसूति' इति सूत्रे कैयटेन च स्पष्टमुक्ता ॥ ९१ ॥

प्रतिपादनात् तद्बलेऽनोक्तार्थकल्पनाया असम्भवादिति चेन्न । भाष्यकृता लोक- न्यायस्य अक्परिमाणधर्मानेयने असामर्थ्यप्रतिपादनेन परिभाषासिद्धयावदर्थासाध- कत्वबोधनेऽपि तदङ्गानामव्ययत्वादीनां लोकन्यायेनाऽऽनयनस्य भाष्यकाराभि- मततया निरुक्तसम्बन्धन्निवेशनस्र्य सप्रमाणत्वादिति दिक् ॥ ९० ॥ साहचर्यादिति । पूर्वोत्तरयोरलुग्विकरणयोः स्वरति-धूनोः साहचर्यादित्यर्थः । वस्तुतस्तु—स्वरतिधूनूदित्सूङो वेति न्यासे साहचर्याश्रयणेऽपि दोषाभावे- नेष्टसिद्धेः कैयटोक्तमपि युक्तमेवेति बोध्यम् । ननु सूति-सूयत्योः पृथङ्निर्देशस्य लुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति विपरीतार्थ- ज्ञापनेऽपि चारितार्थ्यसम्भवात् त्वदुक्तस्यैवाऽऽचार्याभिप्रेतत्वमित्यत्र मानाभाव इत्यत्र आह—ध्वनितेति । अन्यतरार्थस्य तेन कल्पनसम्भवेऽपि भाष्यप्रामाण्यादुक्तार्थ एव पाणिन्याभिप्रेत इति भावः । तदेवाह—अत एवेति । पूर्वोक्तभाष्यसन्दर्भेण अलुग्विकरणस्यैव ग्रहण- मित्यर्थस्याभिप्रेतत्वादेवेत्यर्थः ॥ ९१ ॥