प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)
Prabodhachandrodaya of Krishnamishra with Commentary
कृष्णमिश्र यति द्वारा
२५२ श्लोकानुक्रमणिका जातोऽहं जनको १ २९ निर्दहति कुल ५ ज्ञातुं वपुःपरि ३ ११ निष्पन्दैश्चन्दनानां २ ज्योतिः शान्त ' ९ निहतस्य पशोर्यज्ञे २ ज्वलत्शिवाभि २ २ नीताः क्षयं १ णत्थि जले २ २४ नीतान्यमूनि ६ णत्थि जले णत्थि ३ २५ नीवाराङ्कित ३ तं पापकारिण ' १७ नैवाश्रावि २ तीर्णाः क्लेश ६ ८ परममविदुषां २ तीर्णाः पूर्णाः ५ १८ पर्जन्योऽस्मिन् ६ तुल्यत्वे वपुषां २ १८ पान्थानामिव ५ तोयार्द्राः सुर ४ २८ पुमानकर्ता ६ त्याज्यं सुखं २ २३ युग हि धर्माध्वनि ६ त्वन्मङ्गाच्छा ५ ३३ पुंसः सङ्गमसु १ त्वाष्ट्रं वृत्त २ ३१ प्रतिकुलामकुलजां २ दलितकुच ३ ३५ प्रत्यक्षादिप्रमा २ दुराचारा ३ ७ प्रभवति मनसि १ दूले चलण ३ ८ प्रशान्ताराति ६ दृढतरमपि ४ ११ प्रादुर्भवन्ति ५ दृष्टं क्वापि सुखं ३ १६ प्रायः सुकृति ४ द्वौ तौ सुपर्णौ ६ २० फलं स्वेच्छालभ्यं ४ धनं तावल्लब्धं ४ २ बन्धैको बहुधा १ धाता विश्व २ २८ बहुलरुधिर ५ ध्यायन्निमां ४ ५ बालानामिय ४ ध्रुवं ध्वंसो भावी ५ २ बाह्रोर्भङ्गा ६ न कति पितरो ५ २७ बाह्रोर्भङ्गा ६ : नरास्थिमाला ३ १२ भगवति तव ५ : नानामुखं ४ २० भवसागरतार ६ नार्थैस्ता नव ५ ३२ भूत्वाकल्प ५ ' नास्माकं जननी २ ९ भ्रूभङ्गभीम ४ निकृन्ततीव ५ ३ मध्याह्नाकं १ नित्यं स्मरञ्जलद ५ ३१ मलमअ ३ नित्यानित्यविचार ६ ३ मस्तिष्कान्तर ३ १ निपीता वेश्याभिः ३ २१ मार्जारभक्षिते ५ २ निरन्तराभ्यास ५ २६ मानिन्याश्चिर १ ३
श्लोकानुक्रमणिका २५३ मामनालोक्य ३ २ शब्दान्नैव शृणोति ६ ५ मुक्तासङ्ककुरङ्ग २ १ शान्तेऽनन्तमहिम्नि ४ ६ मुक्ताहारलता ४ ९ शान्तं ज्योतिः ६ २३ मूलं देवी ३ २६ श्येनावपात ४ ३ मृतानामपि २ २१ श्रियो ज्वाला ५ २४ मृत्युर्नृत्यति ४ २३ श्रीदेवी जनका ३ ४ मृद्भिन्दुलाञ्छित २ ६ श्रोणीभारभरालसा २ ३४ मोहान्धकार ६ ३० सङ्गं न केनचि ६ ३१ यदप्यभ्युदयः ५ ४ सज्जन्तां कुम्भ ४ २५ यन्नास्येव २ १७ सततधृति १ २५ यः प्रागासीदभि २ ३६ सदनमुपगतो २ १० यस्माद्विश्वमुदेति ६ १४ स नरकादिव ६ ४ यस्य हस्तौ च ३ १४ सन्तु विलोकन १ १६ येन त्रिःसप्त १ ७ सन्ध्येते मम २ ३० षण्डाः पीनपयो १ १८ संभूतः प्रथम १ १७ रम्यं हर्म्यतलं १ १२ समानान्वय ५ ८ रागादिभिः सरल १ २२ समारम्भा भग्नाः ४ २० लभ्यं लब्धं १ २१ संमोहयन्ति १ २७ कलिततानां ५ १९ सर्वं क्षणक्षयिण ३ ८ वश प्राप्ते मृत्योः ५ २२ सहजमलिन १ २१ विद्याधरी वाथ ३ २३ साङ्ख्यन्याय ५ ७ विद्याप्रबोधोदय २ १२ सैषान्तर्वर्धती ४ २९ विष्पट्टणीलुप्यल ३ १७ सोऽपि स्ववीर्या १ ८ विपाकदारुणो २ २७ सोऽहं प्रकीर्णैः ४ १४ विपुलपुलिनाः ४ १२ स्फटिकमणि १ २६ विभेचकर्म ६ १८ स्फुरद्रोमोद्भेद १ २० विवेकेनैव १ ९ स्मर्यते सा हि २ ३७ विष्णोरायतना ५ ५ स्वप्नेऽपि देवी ५ १३ विसर्पति ५ १२ स्वभावलीनानि ६ १७ वेदोपवेदाङ्ग ५ ६ स्वर्गः कर्तृक्रिया २ १९ वेश्यावेश्मसु २ १ स्वाराज्यं प्राप्य ३ १० व्यतीतवेदार्थ २ २५ हरिहरसुरज्येष्ठ ३ १०
प्रकाशित होगई ! प्रकाशित होगई !! डॉ० भोलाशङ्कर व्यास की अमर कृति संस्कृत-कवि-दर्शन इसमें संस्कृत के चुने हुए चोटी के २० कवियों पर गवेषणापूर्ण आलोचनात्मक निबन्धों का संग्रह है । पाश्चात्य नव्य समीक्षा-पद्धति और पौरस्त्य रसालङ्कारवाली आलोचनसरणि का समन्वय कर विद्वान् लेखक ने समीक्षा के क्षेत्र में निःसन्देह एक नवीन उद्भावना की है । समाज-शास्त्र की वैज्ञानिक आधारभित्ति को लेकर पल्लवित किया गया यह आलोचनप्रासाद अपनी प्रामाणिकता और शास्त्रीयता में बेजोड़ है । इस ग्रन्थ में न तो पाश्चात्य पण्डितों की तरह कोई पूर्वाग्रह ही है, न भारतीय पण्डितों की आलोचना की तरह एकाङ्गिता ही । नवीनता और प्राचीनता के समन्वय ने डॉ० व्यास की समीक्षा में मणि- काञ्चन-संयोग घटित कर दिया है। कवियों पर निजी मौलिक उद्भावनाएँ उपन्यस्त कर विद्वान् लेखक ने व्यावहारिक समीक्षा को दार्शनिक रूप दिया है, और ग्रन्थ का नामकरण भी इसका सङ्केत करता है । कई कवियों के विषय में ऐसे मौलिक सङ्केत किये गये हैं, जो अनुसन्धान-कर्त्ताओं को मार्ग दिशा दे सकते हैं। साहित्यिक समाज को बड़े दिनों से संस्कृत कवियों पर हिन्दी में सैद्धान्तिक, व्यावहारिक और समाजशास्त्रीय आलोचना का अभाव खटकता था। डॉ० व्यास ने इस अभाव की पूर्ति कर दी है । इस दिशा में डॉ० व्यास का यह प्रयास राष्ट्रभाषा में सर्व- प्रथम होते हुए भी, प्रामाणिक और महनीय है । साहित्य के शास्त्री, आचार्य तथा बी० ए०, एम० ए० और साहित्यरत्न की परीक्षाओं में निबन्ध और इतिहास के लिये यह पुस्तक अधिक उपादेय है । मूल्य ६) प्राप्तिस्थान— चौखम्बा विद्या भवन चौक, बनारस-१