भारतकोश
संग्रह पर लौटें

प्रश्नोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Prashna Upanishad Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

DevanagariHindipublished131 पृष्ठ

मन्त्रप्रतीक-सूची (परिशिष्ट)

प्रश्न ६ ] \hfill शाङ्करभाष्यार्थ \hfill ११७


मोक्षाख्यं महोदधेरिव पारं तार-परपारके समान अपुनरावृत्तिरूप
यस्यस्मानित्यतः पितृत्वं तवास्मान्मोक्षसंज्ञक दूसरे पारपर पहुँचा
प्रत्युपपन्नमितरस्मात् । इतरोऽपिदिया है; अतः आपका पितृत्व तो
हि पिता शरीरमात्रं जनयति ।अन्य ( जन्मदाता ) पिताकी अपेक्षा
तथापि स प्रपूज्यतमो लोकेभी युक्ततर है; क्योंकि दूसरा
किमु वक्तव्यमात्यन्तिकाभय-पिता भी केवल शरीरको ही उत्पन्न
दातुरित्यभिप्रायः । नमः परम-करता है, तो भी वह लोकमें सबसे
ऋषिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृ-अधिक पूजनीय होता है; फिर
भ्यो नमः परमऋषिभ्य इतिआत्यन्तिक अभयप्रदान करनेवाले
द्विर्वचनमादरार्थम् ॥८॥आपके पूजनीयत्वके विषयमें तो
कहना ही क्या है ? अतः ब्रह्मविद्या-
सम्प्रदायके प्रवर्तक परमर्षिको
नमस्कार हो । यहाँ 'नमः परम-
ऋषिभ्यः' इसकी द्विरुक्ति आदर-
प्रदर्शनके लिये है ॥८॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद-
शिष्यश्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये
षष्ठः प्रश्नः ॥ ६ ॥


इत्यथर्ववेदीया प्रश्नोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥

शान्तिपाठः

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्ताक्ष्र्योऽरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!

श्रीहरिः

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
अत्रैष देवः स्वप्ने...५८
अथ कबन्धी कात्यायनः...
अथ यदि द्विमात्रेण...७७
अथ हैन कौसल्यः...३५
अथ हैन भार्गवः...२३
अथ हैनं शैव्यः...७३
अथ हैनं सुकेशा...८५
अथ हैनं सौर्यायणी...४९
अथादित्य उदयन...
अथैकयोर्ध्व उदानः...४२
अथोत्तरेण तपसा...१०१४
अन्नं वै प्रजापतिः...१४१९
अरा इव रथनाभौ...२८
” ” ”...११४
अहोरात्रो वै प्रजापतिः...१३१८
आत्मन एष प्राणः...३७
आदित्यो ह वै प्राणः...
आदित्यो ह वै बाह्यः...४३
इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा...३१
उत्पत्तिमायतिम्...१२४७
ॐ सुकेशा च भारद्वाजः...
ऋग्भिरेतं यजुर्भिः...८३

( २ )

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा६९
एषोऽग्निस्तपति२७
तद्ये ह वै तत्१५२०
तस्मै स होवाच
,, ,, ,,... २२४
,, ,, ,,... ३३६
,, ,, ,,... ४५२
,, ,, ,,... २७४
,, ,, ,,... ६८८
तान्वरिष्ठः प्राणः... २२५
तान्ह स ऋषिः... १
तान्होवाचैतावत्... ६११५
तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः... ५८१
तेजो ह वा उदानः... ३४४
ते तमर्चयन्तः... ६११६
तेषामसौ विरजः... ११६२१
देवानामसि वह्नितमः... २३०
पञ्चपादं पितरम्... ११११५
परमेवाक्षरम्... ४१०७०
पृथिवी च पृथिवीमात्रा... ४६७
पायूपस्थेऽपानम्... ३३९
प्रजापतिश्चरसि... २२९
प्राणस्येदं वशे... २१३३४
प्राणाग्नय एवैतस्मिन्... ४५४
मासो वै प्रजापतिः... ११२१७
य एवं विद्वान्प्राणम्... ३११४६

( ३ )

मन्त्रप्रतीकानिप्र०मं०पृ०
यच्चित्तस्तेनैष प्राणम्१०४५
यथा सम्राडेव३८
यदा त्वमभिवर्षसि१०३१
यदुच्छ्वासनिःश्वासौ५६
यः पुनरेतं त्रिमात्रेण७८
या ते तनूर्वाचि१२३३
विज्ञानात्मा सह११७१
विश्वरूपं हरिणम्१०
व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिंरत्ता११३२
स ईक्षांचक्रे९९
स एष वैश्वानरः१०
स प्राणमसृजत१०९
स यथेमा नद्यः११२
स यदा तेजसा६५
स यदा सोभ्य६६
स यद्येकमात्रम्७६
संवत्सरो वै प्रजापतिः११
सोऽभिमानादूर्ध्वम्२६
हृदि ह्येष आत्मा४०