भारतकोश
संग्रह पर लौटें

प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

Priyadarshika Natika of Emperor Harsha with Commentary

सम्राट हर्षवर्धन द्वारा

DevanagariHindipublished184 पृष्ठ

48 आर्या—Def यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या ॥ This belongs to the class of metres which are regulated by the number of मात्राs or syllabic instants. The four padas contain respectively 12, 18, 12 and 15 मात्राs I 5, 8, II 5, 9, III 1, 5, 9, 12, IV 6, 7, Gîtî—III 8 उपजाति—Def [ स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततोगौ । ] अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु वदन्ति जातिष्विदमेव नाम। An उपजाति is a mixture of one or more pâdas of इन्द्रवज्रा [ 11 syllables, Scheme—त, त, ज, ग, ग ], with one or more of उपेन्द्रवज्रा [ 11 syllables Scheme—ज, त, ज, ग, ग ], so as to form one stanza a mixture of other metres also, in this manner, is called an उपजाति The student should scan and find out in each case whether a pâda is in इन्द्रवज्रा or उपेन्द्रवज्रा I 4, III 3 मालिनी—Def ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः । 15 Syllables Scheme—न, न, म, य, य The pause occurs after the 8th syllable II 8 वसन्ततिलका—Def उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ ग । 14 Syllables Scheme—त, भ, ज, ज, ग, ग. I 10 III 2, IV 2, 4, 8 शार्दूलविक्रीडित—Def सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगा शार्दूलविक्रीडितम् । 19 Syllables Scheme—म, स, ज, स, त, त, ग The pause occurs after the 12th syllable This metre is very frequently used in this play I 1, 3, 6, 7, 11, II 1, 3, 6, 7, 10, III 4, 5, 7, 10, 13, 14, 15, IV 1, 3, 9 11. शिखरिणी—Def रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी । 17 syllables Scheme—य, म, न, स, भ, ल, ग. The pause occurs after the 6th syll IV 10 स्रग्धरा—Def म्रोर्भनैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । 21 syllables Scheme—म र भ, न, य, य, य The pauses occur after the 7th and the 14th syllables This is the longest metre in ordinary use I 2, 9, 12, II 2, 4, III 11, IV 5, 12.

sense! Because in Kathasaritsagara (II. 1. 5), the text is literally: "लक्ष्मीविलासभवनं विभूषणमिव क्षितेः ॥" And here: लक्ष्मीविलासभवनंविभूषणमिव क्षितेः। (II. 1. 5) (or with a space: लक्ष्मीविलासभवनं विभूषणमिव क्षितेः।) Wait, is there a space between भवनं and विभूषणमिव? In the print, लक्ष्मीविलासभवनंविभूषणमिव is run together without space, then a small space, then क्षितेः।!

Let's check line 10: Bṛt. I., 10. or Rat. I., 10.? Look at line 10: Rat. I., 10. It was founded by Kuśâmba (son of Kuśa), tenth Wait, does it say Rat. or Bṛt.? Look at the capital letter: It is an R! Rat. I., 10.! Wait, or is it Bṛt.? Look at Râmâyaṇa in line 8: capital R. In line 10, the letter is R! Wait, but could it be Rat.? Yes, Rat. = Ratnā

INDEX OF IMPORTANT WORDS. (The figures refer to the pages of this Edition). अंगु 10 | अविरत 13,40 अंगुल 10 | अविरल 52 अग्रहस्त 39,40,58 | अविभ्रम 26 अङ्गराग 13 | अश्मीय 8 अजय 34 | असम्बद्ध 48 अतिशय 51 | आकुल 9 अत्याहित 46 | आक्रान्त 50,51 अनर्थ 41 | आदर 37 अनवरत 50 | आयास 10 अनुगत 38 | आयासिन 21 अनुनय 43,48 | आलवाल 11 अनुशायय (verb) 46 | आवर्जित 3 अनृण 4 | इन्द्रगोप 14 अन्तरित 54 | ईशान 56 अनिष्ट 53 | उग्गात 36 अपदेश 40 | उत्कृष्ट 11 अपराप् (verb) 21,25,56 | उत्तर 14 अपहार 40 | उत्कम्पित 6 अभिप्राय 3 | उत्तरीय 20 अभूमि 43 | उत्तल 21 अर्ह 10 | उत्पुच्छा 1 अलीक 22,41,57 | उत्सूक्त 44 अवगुण्ठित 31 | उद्गाढ 13,33 अवचय 18 | उद्गत 36 अवदान 10 | उद्गार 8 अवशाय 40 | उदासीनत्व 46 अवसर 28 | उद्दाम 13,59 अवसान 13 | उद्देश 35 अवस्कन्द 4,53 | उर्द्धेन 10 अवहेला 17 | उद्वेग 47,50 अवारित 10 | उद्विष्ट 13 अविकारित 40 | उन्मन्द 33 अविशय 52 | उभय 3

( 52 ) उपपन्न 4 | गहन 6 उपाध्याय 38 | गुप्ता 35 उपालम्भ 26 | गुल्म 15,17,23,27 ऊर्मी 59 | गोपुच्छा 34 ऊर्जित 36 | ग्रथित 35 ऋतुश 47 | घन 5, 37 ओप 38 | घोषवती 36 कटाक्ष 6 | चण्डाल 23 कटु 4 | चण्डी 48 कण्टकित 22 | चाटु 48 कन्दर 8 | चारक 6 कर्णपाली 11 | चित्रशाला 48 कल्य 54 | छवि 12 कलिका 55 | छाया 10 काचीगुण 32 | छुरित 9 कुक्कुटाण्ड 11 | छोटिका 52 कुट्टिम 14 | जर्जरीकृत 5 कुब्ज 48 | जृम्भिरा 57 कुवलय 20 | झटिति 51 कूट 9 | डम्बर 38 कृच्छ्र 56 | डम्बी 33 कृपण 9 | तपस्विनी 14,46,54 55 कृपाण 9 | तन्ति 49 केयूरिन् 32 | तीक्ष्ण 5 कथन् 10 | तुमुल 8 क्षामा 12 | तूर्ण 5 क्षोद 14 | त्रैविष्टप 59 खलखलायमान 6 | दण्डनीति 32 खेद 49 | दन्त 46,49 गगन 37 | दाशन् 42 गति 56 | दासेर 51 गद्गद 43 | दास्या पुत्र 6 गन्धर्वशाला 33 | दिष्ट्या 53 गम्भीर 49 | दिष्ट्या वृध् cau 56 गर्भदासी 19 | दीधिति 10

( ५३ ) दीर्घिका १०, ११, १४, १६ | पयोधर १९ दुर्य ५०, ५१ | परंपरा ३ दुर्दम ४ | परिगता ५ दुर्नेय ४२, ४४ | परिचर्या ५ दुर्विदग्धता २२ | परिच्छिन्न ३३ धृति २२ | परिश्रंश ५३ दून ३८ | परिमल १६ द्विरद ३६ | पर्यवबुद्ध १३ धातु ३८ | पर्याकुल १२, १८, २५ धामन् ५ | पल्लव २२, ४० धारागृह ११ | पादान ८ धीरता १८ | पारङ् २४ धूर ४८ | पाली १६ नरेन्द्रता ५७ | पिशुन ५९ नर्तितभ्रू २३, ३४ | पिशुनित ६ निगड-छ ६, २५ | पीठिका ३९ निगडन ३६ | पुत्तलिका २२ निक्षन ६ | पुलक ५७ निभृत ३५ | पुष्कर ६ नियत ४३, ५७ | प्रकट ५७ नियोग ५२ | प्रतिसरत्न ६ निर्दोष १८ | प्रतिभङ्ग ११ निर्भर ५२ | प्रतीप ५३ निकृति २४ | प्रतीहार ७ निर्व्याज ५ | प्रत्यक्ष १७ निर्मूढ ५, ५२, ५७ | प्रत्यभिज्ञान ३५ निःसह २६, ३९ | प्रथय ४८ नूपुर १६ | प्रमार्जन १७ नृप १० | प्रयोग ३ नेपथ्य ३, ३१ | प्रसन्न १३ पङ्कज २०, २६, ४७ | प्रस्फोट २९ पत्ति ८ | प्रसाद ४४, १८, ४९ पद्म १७, १९ | प्रस्थान ३ पद्मकोश १९ | प्रहरण ९ पद्धति ८ | प्रहार ५०

( 54 ) प्रेक्षणीयक 35 | लम्बित 38 प्रेक्षा 32 | लय 38 प्रेक्षागार 29 | वज्रलेप 59 प्रेक्षागृह 29 | वलभी 46,49 बन्धन 5,6,37 | वस्तु 2, 3 बन्धुजीव 44 | वादिन 37 बन्धूक 13 | वामक 37, 55 बर्ह 10 | वामन 48 बोध 50 | वारविभ्रमकणी 10 ब्राह्मण 12 | वारुणी 13 भाषित 33 | वासन 59 भिन्न 44 | वाहन 8 भूमिका 3,23,33 | विश्ल 16 भ्रूभङ्ग 44,50 | विगलित 44 मकरन्द 55 | विकृ caus. 50 मज्जन 10 | विन्ध्यमान 39 मञ्च 10,38,49 | विद्रुम 16,40 मन्यु 47 | विधि 49 मनोरथ 34 | विपत्ति 4 मरकत 14 | विपद् 4 महाब्राह्मण 12 | विभव 58 महार्घ 15 | विमर्द 8 मानस 37 | विमर्दित 8 मालती 26 | विमानित 32 मुकुलाय् 14 | विलक्ष 35,49 मुग्ध 50 | विशद 57 मुधा 44 | विधव्य 23 मुरज 42 | विषमा 53 मूर्त 17 | विषय 50 यत्सत्यं 9,16,51 | विषाद 20,41,47 यति 38 | वीणा 35 रन्ध्र 4 | वृन्त 13 राग 22,27,40 | वेदना 56 लघु 20,54,55 | वैतालिक 10 ललाटुका 26,29 | वैलक्ष्य 43

( 55 ) व्यक्ति ३८ | समाश्वासन २२ व्यञ्जन ३८ | समुदित ३,४८ व्यतिकर ४० | संप्रहार ८ व्यपदेश ५४ | संभ्रम ३५,४९ व्यसनिता ५ | सश्रीकता १३ व्याकुल १ | सहधर्मचारिणी ९ व्रीडित ९ | सान्द्र ३६,५५ शफर १० | सामाजिक ३ शब्दाय् ११ | सारङ्ग् ३३ शरण ५० | सीद् २ शातकुम्भ १० | सेव्यो १ शार्दूल १४ | सौध १६ शिशान ३२ | स्खलित ३१ शिशिर ४० | स्तिमित ५० शीतांशु ३४ | स्थगन १३ शून्य ३४ | स्नानीय १० शेफालिका १३,१४,१५ | स्फोटित ६ श्री १४,२२ | स्वस्तिक ३२ संघट्ट ४८ | स्वस्तिवाचन ११,१२,१५ सत्त्व ३६ | हताशा ४२, ५२ संदोह ४८ | हरिन् ३ सप्तच्छद १३ | हिम ५५ सप्तार्चि १४ | हृत ४९,५० सफलय् ५ | ह्लाद १६,३० समर ४८ | ह्राद १६ | ह्रादिनि ४०