पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९६८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] (३) न देवपदमन्विच्छेत्कुत एव हरेर्गुणान् । इच्छन् पतति पूर्वस्मादधस्ताद्यत्र नोत्थितः ॥ इति ब्रह्माण्डे । (४) स्वकीयमिच्छमानं तु राजाद्याः पातयन्ति हि । एवमेव सुराद्याश्च हरिश्च स्वपदेच्छुकम् । इत्याद्यनुमानरूपवाक्याच्च । (५) मायाभिरुत्सिसृप्सत इन्द्र द्यामारुरुक्षतः । तत्पदयोग्यस्य तत्पदाकांक्षायां नैव दोष इति सूच्यते । अनेनेत्थमनुमा नप्रयोगस्सूचितः—ब्रह्मादिपदाकांक्षावान् पतति, अयोग्यरोहप्रयत्न वत्त्वात्, अयोग्यवृक्षारोहप्रयत्नयुक्तवदिति । न च केवलाकांक्षावति प्रयत्नरूपहेतोरसिद्धिः । इच्छाया अपि प्रयत्नविशेषत्वात्, यथोक्तं सु धायाम्—साधनगोचराविच्छाप्रयत्नौ प्रवृत्तिरित्युच्येत इति ॥ (३) ननु निर्मूलानुमानमप्रमाणमित्यतोऽनुमानादित्येतदनुकूलस्मृ तिमानादित्यर्थकतयाऽपि व्याचष्टे—नेति ॥ यदा चैवं तदा 'हरेर्गु णान्' ऐश्वर्यादीन् 'कुतः' कथमेवान्विच्छेदित्यर्थः । 'यत्र' स्थाने पतितस्येति शेषः । नोत्थितस्ततः 'पूर्वस्मात्' पूर्वतनस्वस्थानादध स्तात् स्थिते तमसि पततीत्यर्थः । ब्रह्माण्डे उक्तत्वादिति शेषः । अ स्यायमर्थोऽनुमीयत इति पूर्वेणान्वयः ॥ (४) नन्वयोग्यारोहप्रयत्नस्य पतनकारणत्वेऽपि इच्छामात्ररूप स्य प्रयत्नस्य तददर्शनान्न तावन्मात्रं बाधकमित्यतः इच्छाया अपि पत नकारणत्वं स्मृत्युक्तानुमानेन दर्शयन् पतनानुमानादित्येतत्प्रकारान्तरे ण व्याचष्टे—स्वकीयमिति ॥ पदमिति शेषः । तुरवधारणे । हिः प्र सिद्धौ । प्रथमाद्यपदममात्यादिपरम् । द्वितीयं गन्धर्वादिपरम् । चः परस्परसमुच्चये । यद्वा—एकश्चशब्दः पातयन्तीत्यस्यानुकर्षणार्थः । स्वपदमिच्छतीति स्वपदेच्छुः, स्वार्थे कः । स्वपदेच्छुकं पातयतीत्य न्वयः । इत्यादीति । अनुमानं रूपयति ज्ञापयतीत्यनुमानरूपं, स्वार्थे कः एवमादिरूपं च तदनुमानरूपकवाक्यं चेति विग्रहः । अनेन विमतो देवादिभिः पात्यते, अशक्तत्वे सति तत्पदेच्छुत्वात्, राजपदेच्छुवदि त्यनुमानं सूचितं भवति । वाक्याच्चेति । चस्समुच्चये । अस्याप्ययम र्थोऽनुमीयते ज्ञायत इति पूर्वेणान्वयः ॥ (५) नन्वत्र मूलाभाव इत्यतोऽनुमानादित्येतन्मूलभूतश्रुतेरित्यर्थ