पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ८. सू - १६. ] दीपिकाসহিতम्. १०९१ सू - ॐ ॥ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ ॐ ॥ १६ ॥ सुप्तौ मोक्षे वा तदुच्यते । 'अत्र पिताऽपिता भवति .. ज्यम् । हेत्वर्थे चायं, अतो न वाच्यमित्यन्वयः । यद्वा-सुप्तौ मोक्ष इति विषयसप्तमी । 'तत्' तीर्णो हीति वाक्यं 'उच्यते' पठ्यत इत्य र्थः । यद्यपि सूत्रनिर्देशानुसारेण मोक्षे सुप्तौ चेति वक्तव्यम् । तथा पि 'तीर्णो हि' इति वाक्यस्योभयपरत्वेऽपि मुख्यत्वमेव, न त्वेकत्र मुख्यताऽन्यत्रामुख्येतेति ज्ञापनायैवं व्यत्यासेनोक्तिः । कुतोऽस्य वाक्य स्य सुप्त्यादिविषयतेत्यतः प्रवृत्तमाविष्कृतं हीत्यंशं व्याचष्टे-अत्रेति । इत्यादीति । आदिशब्दस्योभयत्र सम्बन्धः । 'अत्र पिताऽपिता भव ति' इत्यादिना वाजसनेयवाक्येनेति । अत्रत्यादिशब्देन 'माताऽमाता भवति' (बृ. ६-३-२२.) इत्यादिशिष्टवाक्यं गृह्यते । 'अनन्वागतं पुण्ये नानन्वागतं पापेन' (बृ. ६-३-२२. ) इत्यादिशब्देन लिङ्गान्तरबोधकं वाक्यान्तरं गृह्यते । आविष्कृतत्वादिति । व्यक्तीकृतत्वादित्यर्थः । ए तद्वाक्यस्य सुप्त्यादिविषयत्वस्येति शेषः । अनेन हिशब्दो हेत्वर्थतया व्याख्यातः । भगवत्सम्परिष्वक्तो जीवः पूर्वं स्वपुत्राणां पिता 'अत्र' सुप्तौ मुक्तौ चापिता भवति । दायादानात् तेषां दुःखाददुःखाच्चेति भावः । पूर्वं माता अमाता भवति । एवमनिष्टपुण्येन पापेन च 'अन न्वागतं' अन्वागमनं न भवतीति श्रुत्यर्थः । नन्वपितृत्वादिलिङ्गं पुण्य पापाद्यसङ्गत्वादिलिङ्गं च कथं सुप्ते सङ्गतमिति चेदुच्यते । सुप्तिसम ये स्वपुत्राणां दायादानेन पुत्रेष्वभिमानाभावेन च सुप्तस्यापितृत्व ममातृत्वं च युक्तम् । यथोक्तं बृहद्भाष्ये- तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानात् न वै पिता । तेषां दुःखाददुःखित्वान्न माता लोकमान्यपि ॥ इति ॥ एवं सुप्ते वृत्तिसुखदुःखयोरभावेन तत्साधनपुण्यपापयोरसम्बन्धो भा विदुःखशङ्काभावेन शोकतरणं च युक्तमिति द्रष्टव्यम् । सूत्रार्थस्तु- 'तीर्णो हि' इति वाक्यं 'स्वाप्ययसम्पत्त्योः' मुक्तिसुप्त्योर्मध्ये 'अन्य तरापेक्षं' उभयापेक्षमुभयविषयमेव, न स्वर्गविषयम् । कुतो ? 'हि' यस्मात् अस्योभयविषयत्वं 'अत्र पिता' इत्यादिना 'आविष्कृतं' प्र कटितं तस्मादिति । सूत्राक्षरस्वारस्यं तु कर्मनिर्णयटीकायां बृहद्भा ष्ये चोक्तम् । तथा हि-यदि स्वाप्ययसम्पत्त्यपेक्षमित्युच्यते, तदा