पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१६६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्, [ अध्या - १. पा - २. ] ष्णोर्निचाय्यत्वात् । ( २० ) सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते व्योमवत् । ( २१ ) सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः । क्तमेवंनिचाय्यत्वादित्यंशं व्याख्याति—अर्भकौकस्त्वेनेति ॥ आदिश ब्दान्मनोमयत्वेन इत्याह । अनेन सौत्रैवंशब्दः प्रकारार्थतया व्याख्या तः । सिद्धान्तांशोऽपि विष्ण्वर्थकस्य व्यत्यस्ततच्छब्दस्य सावधारण स्यान्वयमभिप्रेत्याह—तस्यैवेति । यद्वा—प्रधानसूत्रेऽनुवृत्तस्य तदि त्यस्येह विपरिणतस्यावृत्तिं मत्वाऽऽह-तस्यैव विष्णोरिति । एवकारोऽ प्यर्थः । तथा च सर्वगतस्यापि जीवविलक्षणस्यापीत्यर्थः । न तु जीव स्य, इत्यन्यनिषेधार्थो वा एवकारः । ‘निचाय्यत्वात्’ उपास्यत्वात् । अनेनापरिच्छिन्ने अल्पौकस्त्वोक्तिः जीवविलक्षणे चक्षुर्मयत्वायुक्ति र्व्यर्थेति शङ्का निरस्ता भवति ॥ ( २० ) इदानीं सर्वगतस्याल्पौकस्त्वमयुक्तमिति शङ्कानिरासाय सूत्रगृहीतं दृष्टान्तांशं एवमित्यस्य चशब्देनाप्यन्वयं व्यत्यस्ततत्पद स्य आवृत्तस्य ‘युज्यते’ इति अध्याहृतेनापि सम्बन्धमभिप्रेत्य व्या ख्याति—सर्वगतत्व इति ॥ अपीति द्वितीयचशब्दव्याख्यानम् ॥ ( २१ ) यदपि जीवविलक्षणस्य नित्यज्ञानवतो ज्ञानकरणचक्षुरादि प्राचुर्यरूपचक्षुर्मयत्वादिकथनमयुक्तमिति चोद्यं, तत् चशब्दसूचित स्मृत्या निराह—सर्वेन्द्रियमय इति ॥ विष्णुर्यतः सर्वप्राणिषु संस्थि तः । प्राणा इन्द्रियाणि तद्वन्तः प्राणिनः तेष्विन्द्रियनियामकत्वेन स्थि तः । सर्वेन्द्रियस्वामीति यावत् । अतः सर्वेन्द्रियमय इत्युक्त इत्यर्थः । स्वामित्वं मयदर्थ इति भावः । चशब्दः प्रथमपदार्थे द्वितीयपदार्थे हेतुमाह । एवं द्वितीयतृतीयपादद्वयमपि आदित्यादिसर्वप्राणिस्थित त्वादित्यादिसर्वनामाभिधेय इति हेतुहेतुमद्भावेन व्याख्येयम् । अ त एव चशब्दः द्वितीयतृतीयचशब्दवत् विशेषणान्तरसमुच्चयेऽप्यन्वे यः । अनेन प्रथमपादेन ‘चक्षुर्मयः श्रोत्रमयो मनोमयो वाङ्मयः’ इत्या दिकं ब्रह्मणि तत्स्वामित्वेन निमित्तेन प्रयुक्तमिति व्याख्यातं भवति । एवं द्वितीयतृतीयपादाभ्यां तत्तद्गतत्वेनादित्यादितत्तन्नामवाच्यत्वक थनमुखेनादित्यश्रुतेरीश्वरवाचित्वमुक्तं भवति । अनेनैवादित्येऽनुक्तियु क्तिविरोधश्च परिहृतः । चतुर्थपादेन छन्दःपदोक्तवेदमुख्यार्थत्वा